عدم تعهد آمریکا به تفاهمنامه
به باور برخی از ناظران بینالمللی و بخشی از تحلیلگران داخلی و خارجی، زد و خوردهایی که طی یک هفته گذشته و روزهای اخیر در منطقه رخ داده، به انضمام رد و بدل شدن اظهارات پیرامون وضعیت تنگه هرمز و بندهای تفاهم اسلامآباد، نمایی از یک «برخوردهای گاه و بیگاه» و «غیرقابل پیشبینی از حیث زمان مشخص» را تصویر میکند که در بطن آن «نمودار تصاعد تنش» نهفته است. همین مساله باعث شده تا عدهای فرض را بر این بگذارند که به دلیل عدم تعهد ایالات متحده به اجرای بندهای تفاهم اسلامآباد، اساساً باید این سند دیپلماتیک را ملغی قلمداد کرد، اما در این میان تکاپوی میانجیگرانی مانند پاکستان و قطر نشان میدهد که نمیتوان به صورت قطعی این تئوری را مُهر تایید زد؛ به عبارتی دیگر در کشاکش این روندهای جاری سیاسی نظامی، شاید هنوز کورسوی امید برای اجرای توافق باقی باشد.
* محور اصلی تنش
آنچه در شرایط کنونی به عنوان ستون فقرات اختلافات میان تهران و واشنگتن مطرح شده، وضعیت کنترل تنگه هرمز است. روز جمعه اکسیوس نوشت که دولت ترامپ از ایران خواسته است روز شنبه بیانیهای عمومی صادر و در آن به باز بودن تنگه هرمز اذعان کند و متعهد شود که تیراندازی به کشتیهای تجاری را متوقف میکند. اکسیوس همچنین مدعی شده بود که این درخواست آمریکا روز جمعه از طریق میانجیگران منطقهای به ایران ارسال شده است. در این خصوص محمدباقر قالیباف، رئیس تیم مذاکره کننده کشورمان در حساب کاربری خود در ایکس خطاب به آمریکاییها اعلام کرد که «دوران توافقات یکطرفه به پایان رسیده است. به شما گفته بودیم که به قول و تعهداتتان عمل کنید، وگرنه باید بهایش را بپردازید. حالا باید با واقعیت روبهرو شوید». قالیباف همچنین بخشی از بند پنجم تفاهمنامه ۱۴بندی را که در آن بر بازگشایی تنگه هرمز با رعایت «ترتیبات ایرانی» تاکید شده است، در ضمیمه توییت خود منتشر کرد که نوعی یادآوری و بازگشت به متن تفاهم اسلامآباد و تاکید بر اجرای آن بود. در این بین سفر سیدعباس عراقچی، وزیر خارجه کشورمان به عمان که روز شنبه انجام شد نیز به نوعی مربوط به مساله تنگه هرمز است. در این خصوص پایگاه اطلاع رسانی وزارت خارجه عمان اعلام کرد که گفتوگوها درباره دریانوردی در تنگه هرمز با توجه به آخرین دادهها و پیامدهای ناشی از تحولات اخیر برگزار شد و ریاست این مذاکرات از طرف عمان بر عهده بدر بنحمد البوسعیدی وزیر خارجه این کشور و از طرف ایران بر عهده سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران بود. در این بیانیه آمده است که وزیران خارجه عمان و ایران بر ادامه گفتوگوها در دو سطح فنی و سیاسی تا دستیابی به توافقهای لازم بر اساس قوانین بینالمللی توافق کردند. همچنین اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه درباره مذاکرات ایران-عمان، تصریح کرد که گفتوگوهای وزرای امور خارجه ایران و عمان با هدف هماهنگی بین دو کشور ساحلی تنگه هرمز درباره ترتیبات اداره تردد و کشتیرانی در این تنگه، در مسقط انجام شد. او اعلام کرد که طرفین در خصوص تامین امنیت و ایمنی کشتیرانی در تنگه هرمز، با رعایت حقوق حاکمیتی دو کشور ساحلی و حقوق بینالملل قابل اعمال و نیز با توجه به مفاد بند ۵ یادداشت تفاهم اسلامآباد بحث و تبادل نظر کردند. بقائی اظهار کرد که جمهوری اسلامی ایران تأکید دارد که تنظیم ترتیبات اداره آتی تردد در تنگه هرمز باید با مشورت میان دو کشور ساحلی و با در نظر گرفتن تحولات چند ماهه گذشته بهویژه جنگ تحمیلی آمریکا-رژیمصهیونیستی و پیامدهای امنیتی آن بر کشتیرانی در تنگه هرمز صورت گیرد. بقائی گفت: «در بخشی از این گفتوگوها، هیاتی از دولت قطر، بهعنوان یکی از کشورهای منطقه که در ماههای اخیر بهعنوان میانجی مذاکرات آمریکا ایران ایفای نقش کرده، حضور داشت». در سوی دیگر سیدعباس عراقچی و محمد اسحاقدار، وزرای خارجه ایران و پاکستان در یک تماس تلفنی با یکدیگر گفتوگو و رایزنی کردند.
*پاسخ نظامی ایران
به موازات تحرکات و اظهارنظرهای دیپلماتیک، در محور نظامی هم شاهد تحولات مهمی هستیم. فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) سحرگاه یکشنبه در بیانیهای اعلام کرد نیروهایش سومین دور حملاتشان علیه ایران در هفت روز گذشته را آغاز کردهاند. سنتکام مدعی شد این حملات پس از آن صورت گرفته است که ایران به کشتی کانتینربر با پرچم قبرس حمله کرد. در این بیانیه ادعا شده یکی از خدمه این کشتی مفقود شده و شناور نیز به دلیل آتشسوزی و آسیب جدی به موتورخانه، قادر به ادامه مسیر نیست. این ادعاها در حالی مطرح شدهاند که نیروی دریایی سپاه با انتشار اطلاعیهای اعلام کرده بود در پی نادیده گرفته شدن هشدارهای قبلی درباره مداخلات بیگانگان و تعیین مسیر غیرقانونی حرکت کشتیها در تنگه هرمز، چند کشتی با تحریک بیگانگان تلاش کردند از مسیرهای غیرمصوب عبور کنند و به اخطارها و تذکرات برای اصلاح مسیر بیاعتنایی کردند. در پی این اقدام، یک فروند کشتی که با خاموشکردن سامانههای خود امنیت دریایی را به مخاطره انداخته بود، هدف شلیک اخطار قرار گرفت و متوقف شد. نیروی دریایی سپاه همچنین تأکید کرد با توجه به ناامنی ایجادشده در نتیجه مداخله غیرقانونی بیگانگان، تنگه هرمز تا اطلاع ثانوی و تا پایان مداخلات آمریکا در منطقه بسته است و هیچ شناوری اجازه تردد نخواهد داشت. همچنین اعلام شد که در پاسخ به ادامه حملات آمریکا به مناطقی از جنوب کشور، ارتش جمهوری اسلامی ایران، با پهپادهای انهدامی خود، سامانه پاتریوت، انبار مهمات و سایت رادار ارتش تروریستی آمریکا در کویت را هدف قرار داد و در موج دیگری از حملات پهپادی سامانه ارتباطی و سایت راداری ارتش آمریکا در بحرین هدف قرار گرفت. روابط عمومی سپاه پاسداران نیز اعلام کرد در سومین مرحله از پاسخ به تجاوز ارتش آمریکا هوافضای سپاه، مراکز پشتیبانی لجستیکی ناوها و سکوهای سوختگیری ناوهای هواپیمابر آمریکایی در بندر دُقم عمان را با یک حمله سنگین و غافلگیرانه در هم کوبید.
