بلوطها در آتش!
این روزها به جای آنکه بستر زاگرس محل امنی برای حفاظت از میراثی کهن باشد، به صحنه تکرار یک بحران تبدیل شده است که هر سال با شعلههای آتش آغاز میشود و با پرسشهای بیپاسخ درباره مدیریت، آمادگی برای بحران و فقدان برنامه برای پیشگیری پایان مییابد.
طی هفتههای گذشته آتشسوزی در ارتفاعات روشنکوه در شهرستان بختگان استان فارس، منطقه کوهمره سرخی شیراز و کوه بدیل در شهرستان بهبهان در ارتفاعات زاگرس رخ داد. در پی این حادثه تقی چنگلوایی فعال محیط زیست و از اهالی روستای اسدآباد بهبهان جان خود را از دست داد. بنابر اعلام ترحم بهزاد، مدیرکل دفتر آموزش و مشارکت مردمی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، آموزش عملیاتی در کشور منجر به کاهش حریق و کاهش عرصههای درگیر در آتشسوزی در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته و همچنین میانگین سنوات گذشته شده است. وی این کاهش را قابل توجه توصیف کرده با وجود نقش مهم آموزش در نگهداری از عرصههای طبیعی و کاهش مخاطرات هنوز نتوانسته است جلوی آتشسوزیهایی را بگیرد که بر اساس گزارشهای مردمی، برخی از آنها عمدی بوده است.
*آن سوی شعلهها
بنابر اعلام سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، ۹۵ درصد آتشسوزیهای جنگلها منشأ انسانی دارند که از این میزان حدود ۹۰ درصد سهوی و ۱۰ درصد نیز عمدی گزارش شده است. این آمار که خرداد ۱۴۰۵ از سوی سازمان منابع طبیعی منتشر شد، نشان میدهد بخش عمده حریق نه بر اثر عوامل طبیعی، بلکه به دلیل رفتار انسانی رخ میدهد. آماری که صحت آن را دستگیری پنج نفر در روزهای اخیر به دلیل ایجاد آتش عمدی در استان فارس تایید میکند.
شهرام منتصری مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری فارس در این باره گفته است که این افراد بهدلیل سوزاندن کاه و کلش مزارع و روشن کردن آتش در اراضی کشاورزی خود، موجب سرایت حریق به عرصههای جنگلی و مرتعی و خسارت گسترده به زیستبوم منطقه شدهاند. به گفته او وقوع چندین فقره آتشسوزی در خردادماه و اوایل تیرماه امسال در عرصههای طبیعی شهرستانهای شیراز، کازرون، سروستان، ممسنی و برخی مناطق دیگر استان، خسارتهای قابل توجهی به زیستبوم منطقه وارد کرده است. در استان لرستان از سال ۹۹ تا سال 1404، در مجموع 549 مورد آتشسوزی در جنگلها و مراتع استان ثبت شده و حدود 8 هزار و 848 هکتار از اراضی طبیعی را درگیر کرد. بنابر اعلام شیرزاد نجفی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان وضعیت پوشش گیاهی لرستان در سال جاری بسیار حساس و شکننده است و در دستکم 15 سال گذشته سابقه نداشتهاست. در کنار تعدد و تکثر آتشسوزیهایی که به جان جنگلهای زاگرس میافتد توجه به عواملی که منجر به گسترش آتش و یا کندی در مهار آتش میشود نیز ضروری است. تقریباً در تمامی آتشسوزیهای بزرگ زاگرس، نیروهای محلی و داوطلبان مردمی در کنار مأموران منابع طبیعی حضور دارند. اما گزارشهای رسمی نشان میدهد کمبود تجهیزات همچنان یکی از مهمترین موانع مهار سریع حریق است. بیل و کلنگ و برخی دستگاههای مکنده نمادهای مهار آتش در زاگرس هستند. به گفته محلیها ابزار اصلی بسیاری از داوطلبان برای خاموش کردن آتش در زاگرس، «بَکَک» یک ابزار سنتی و دستساز برای ضربه زدن به آتش، است که در کنار بیل و شاخههای برگدار درختان استفاده میشود. حال آنکه در بسیاری از مناطق صعبالعبور نیاز بالگرد و تجهیزات تخصصی غیر قابل انکار است.
*چند ضلعی یک بحران
بررسی گزارش رسمی مرکز پژوهشهای مجلس نشان میدهد اجرای «برنامه پنجساله جامع پیشگیری و اطفای حریق در عرصههای منابع طبیعی» به ۵۸ هزار میلیارد ریال اعتبار نیاز دارد، اما در بررسی لایحه بودجه تنها ۱۵۰۰ میلیارد ریال برای این منظور پیشبینی شده بود؛ رقمی که خود مرکز پژوهشهای مجلس آن را نامتناسب با نیاز واقعی برنامه دانسته است. این گزارش همچنین به بدهی دو هزار میلیارد ریالی سازمان منابع طبیعی به وزارت دفاع بابت خدمات پروازی اطفای حریق اشاره میکند. هرچند مجلس در بودجه سال ۱۴۰۴ منابعی را برای اطفای حریق جنگلها و تقویت توان سازمان منابع طبیعی پیشبینی کرد، اما جزئیات تخصیص و میزان اثربخشی آن همواره محل بحث است. فعالان محیط زیست میگویند بخش مهمی از بودجهها صرف هزینههای جاری میشود و سهم تجهیز یگانهای اطفای حریق متناسب با گستره جنگلهای زاگرس نیست.
در کنار نبود تجهیزات و تخصیص بودجههایی که کافی نیستند توجه به مساله تغییر اقلیم نیز ضروری است. تغییرات اقلیمی، ضلع دیگری از بحران آتشسوزی در زاگرس است. دادههای سازمان هواشناسی نشان میدهد که در سالهای اخیر، دمای هوای ایران بهطور مستمر بالاتر از میانگین بلندمدت ثبت شده است. احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، اعلام کرده است که در سال گذشته، میانگین دمای کشور حدود 4 درجه سانتیگراد بالاتر از نرمال بوده و در فصل بهار این اختلاف به حدود ۳ درجه رسیده است. به گفته او، ترکیب خشکسالی و دمای بالاتر از نرمال، موجب خشک شدن پوشش گیاهی، افزایش قابلیت اشتعال جنگلها و مراتع و در نتیجه افزایش احتمال آتشسوزی شده است. برای تابستان جاری نیز هشدارها حاکی از وجود گرمای بیش از حد نرمال در کشور است.
آتشسوزیهای زاگرس دیگر نمیتواند صرفاً یک حادثه فصلی یا پیامد چند روز گرمای شدید تلقی شود. تکرار حریقهای عمدی، کمبود تجهیزات و اعتبارات، دشواری دسترسی به مناطق کوهستانی، اتکای گسترده به نیروهای داوطلب و تشدید اثرات تغییر اقلیم، مجموعهای از عوامل را شکل دادهاند که هر سال دامنه این بحران را گستردهتر میکند. در چنین شرایطی، حفاظت از زاگرس تنها به مهار شعلهها محدود نمیشود؛ این عرصه طبیعی به سیاستگذاری مؤثر، سرمایهگذاری پایدار، تجهیز نیروهای عملیاتی، اجرای دقیق قانون و پیشگیری از عوامل انسانی نیاز دارد. در غیر این صورت، زاگرس همچنان هر تابستان بخشی از پوشش جنگلی، تنوع زیستی و حتی جان کسانی را از دست خواهد داد که برای نجات آن به دل آتش میزنند.
