سرمایه بلوکه شده، در راه بازگشت

مسعود پزشکیان که پیش از این بار‌ها نشان داده هر حرفی را بر زبان نمی‌راند مگر اینکه از آن اطمینان داشته باشد، در دیدار با آیت‌ا... شبیری زنجانی و با اشاره به بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران در قطر گفته است: «بر اساس برنامه‌ریزی‌های انجام شده، ۶ میلیارد دلار از مجموع ۱۲ میلیارد دلار منابع ایران در قطر آزاد و به کشور بازگردانده خواهد شد و برای بازگشت بخش باقی‌مانده این منابع نیز پیگیری‌های لازم در حال انجام است». حالا دیگر روشن نیست که داستان ۶ میلیارد بلوکه شده ایران در قطر از چه زمانی گره خورد، اما این دارایی هنگفت که قبلا در کره جنوبی بلوکه شده بود، تا از کره جنوبی به قطر منتقل شود، یک میلیارد از آن آب رفت. کاهش یک میلیارد دلاری سوالات بسیاری پدید آورد و گمانه‌زنی‌های متعددی به میان کشیده شد. در نهایت یک منبع آگاه اظهار کرده بود که نگهداری این اموال به پول ملی کره و نوسانات این ارز در مقابل دلار یکی از دلایل کاهش ارزش آن است. همچنین طی سال‌های گذشته بخشی از این منابع برای پرداخت بدهی‌های ایران به کشور کره، خرید دارو از این کشور و همچنین پرداخت حق عضویت و بدهی ایران به سازمان‌های بین‌المللی استفاده شده است. هرچه بود، شش میلیارد دلار به واسطه خروج آمریکا از برجام و فشار آمریکایی‌ها در کره مسدود شده بود. ایران در مقابل یک کشتی کره‌ای و خدمه آن را در اختیار گرفت. ایران کشتی و خدمه کره‌ای را آزاد کرد و در مقابل پول از کره به قطر منتقل شد. 

پول در کره، درگیری در ایران!

البته در دولت سیزدهم و با وجود تلاش‌های صورت گرفته برای آزادسازی این پول، عده‌ای به عبدالناصر همتی حمله کرده و می‌گفتند همتی به عنوان رئیس کل بانک مرکزی می‌توانست با تبدیل این پول به ارز دیگری جلو کاهش یک میلیارد دلاری آن را بگیرد. این حملات بعد از توافق بین دولت سیزدهم و دولت باید بیشتر شد. چون گمانه‌زنی‌ها بر این بود که پول آزاد خواهد شد و در بازخوانی ماجرا، همتی را سیبل حملات خود قرار داده بودند. همتی در یک نوشته بلند به حملات پاسخ داد. او در بخشی از یادداشت خود نوشت: اخیرا رسانه‌های دولت بازی جدیدی برای سرپوش گذاشتن به غفلت خود درتعلل در مذاکرات برای توافق لازم جهت آزادی منابع مسدود شده آغاز کرده‌اند و دریک تلاش هماهنگ برای انحراف افکار عمومی از نحوه آزاد سازی و مصرف منابع، می‌گویند مقصر همتی است که به موقع این منابع را از وون کره به ارز معتبر دیگری تبدیل نکرده است! همتی با اشاره به قانون اجازه دفاع ملی یا NDAA که در سال ۲۰۱۲ در آمریکا تصویب شده بود، تصریح کرد: این قانون، هرگونه انتقال منابع حاصل از صادرات نفت و محصولات نفتی از کشوری به کشور دیگر را منع می‌کرد و ایران ناچار بود به هر کشوری مثل چین، هند و کره که نفت می‌فروشد از همان کشور هم کالا خرید کند. مطابق توافق انجام گرفته با کره، حدود نیمی از منابع به وون کره و نیم دیگر به یورو دریافت می‌شد. منابع یورویی به تدریج مصرف می‌شد، اما همه منابع وون کره مصرف نمی‌شد و بخشی از آن تجمیع می‌شد؛ و سرانجام با آمدن دوباره ترامپ و بازگشت تحریم‌ها، کره‌ای‌ها اعلام کردند که بدون رضایت آمریکا قادر به انجام هیچ اقدامی برای جابه‌جایی وجوه نیستند. 

انتظار ایران از قطری‌ها

مساله بندبازی آمریکایی‌ها روی پول بلوکه شده ایران در قطر آنقدر برای ایرانیان اهمیت داشت که وقتی تمیم بن‌حمد آل‌ثانی، امیر قطر به ایران سفر کرد، مهم‌ترین رویداد این سفر مطالبه رهبر شهید از امیر قطر درخصوص دارایی‌های بلوکه شده این کشور بود. ایران که در ماجرای کشمکش بین قطر و عربستان سعودی، جانب قطر را گرفته و از محاصره سنگین سعودی‌ها بر علیه قطر جلوگیری کرده بود، انتظار داشت قطری‌ها بر تلاش خود بیفزایند و در مقابل زیاده‌خواهی آمریکایی‌ها مقاومت کنند. آیت‌ا... خامنه‌ای در دیدار با امیر قطر صراحتاً انتظار جمهوری اسلامی ایران را بیان کرد و گفت: ما کشور قطر را یک کشور دوست و برادر می‌دانیم اگرچه همچنان مسائل مبهم و حل نشده‌ای همچون بازگرداندن مطالبات ایران که از کره جنوبی به قطر منتقل شد، باقی است و هم اینکه می‌دانیم مانع اصلی عملی شدن توافقی که در این زمینه انجام شده بود، آمریکا است. شاید به واسطه چنین انتظاری بود که قطری‌ها سعی کرده‌اند در سطح غیر رسمی در بازگرداندن دارایی‌ها به ایران و دور زدن تحریم‌ها کمک کنند. موضوعی که از سوی صهیونیست‌ها به واکنش مواجه شد. یکی از شبکه‌های صهیونیستی اظهار کرد: یک سند محرمانه فاش‌شده نشان می‌دهد قطر که همزمان نقش میانجی در مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی را بر عهده دارد، طی سال‌های گذشته میلیارد‌ها دلار در اختیار تهران قرار داده و به تقویت توان مالی ایران کمک کرده است. هرچند سندی ارائه نشد و حرف این شبکه صهیونیستی در حد یک ادعا باقی ماند، با این حال تلاش‌هایی در همین راستا ادامه داشت و کارشناس صهیونیست مدعی شد بود بی‌طرفی دوحه در روند میانجی‌گری میان جمهوری اسلامی و آمریکا و نقش واقعی قطر در این مذاکرات زیر سؤال رفته است. در جریان مذاکرات دولت سیزدهم و طرف آمریکایی، ایران پیشنهاد کرده بود که نیمی از این منابع در مراحل اولیه مذاکرات و نیم دیگر در توافق نهایی آزاد شود، اما این پیشنهاد از سوی طرف آمریکایی پذیرفته نشد. در ادامه و برای رفع بن‌بست ایجاد شده، قطر طرحی را ارائه کرد که بر اساس آن ۱۲ میلیارد دلار در اختیار ایران قرار گیرد؛ شامل آزادسازی ۶ میلیارد دلار از دارایی‌های بلوکه‌شده ایران در قطر و ۶ میلیارد دلار دیگر در قالب وام یا خط اعتباری. بر اساس توافق سال ۲۰۲۳ (۱۴۰۲) میان ایران و آمریکا (در زمان دولت شهید رئیسی)، ۶ میلیارد دلار از دارایی‌های ایران در قطر باید صرف امور بشردوستانه شود. همچنین مقرر شده است که نحوه هزینه‌کرد این منابع همچنان تابع همان چارچوب توافق قبلی باشد. بخش دوم این کانال مالی شامل ۶ میلیارد دلار خط اعتباری است که نزد طرف قطری باقی می‌ماند و ایران محل مصرف آن را تعیین خواهد کرد. 

گام اول

به نظر می‌رسد اکنون با وجود افت و خیز‌های فراوان، سرانجام موضوع بازگشت سرمایه‌های بلوکه شده در خارج به کشور برمی‌گردد. اگر دولت پزشکیان بتواند، چنان که اظهار کرده، این مهم را به سرانجام برساند، بی‌تردید مسیر جدیدی برای گام‌های بعدی باز می‌شود.