جمعه؛ امضای توافق در سوئیس
تفاهمی که طی آن طرفین با موافقت با برخی پیششرطها روز جمعه در اسلامآباد آن را نهایی خواهند کرد. به نظر میرسد که از طرف آمریکایی جیدی. ونس معاون رئیسجمهور آمریکا بیاید و از ایران نیز محمدباقر قالیباف با هیأت همراه حاضر خواهد بود. هر چند که خود ونس ادعا کرده شاید ترامپ خود برای امضای تفاهم حاضر شود. به هر روی این تفاهم پس از هفتهها مذاکره غیرمستقیم با میانجیگری پاکستان و در شرایطی مورد تایید دو طرف یک منازعه مستقیم نظامی قرار گرفت که واشنگتن در طول ماههای گذشته تلاش کرده بود با بهرهگیری همزمان از فشار نظامی، عملیات روانی و فضاسازی رسانهای، تهران را به پذیرش شرایطی نزدیک به آنچه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا در روزهای ابتدایی جنگ از آن با عنوان «تسلیم بدون قید و شرط» یاد میکرد، وادار کند. روند تحولات میدانی، مقاومت نیروهای مسلح ایران و همچنین همراهی و انسجام اجتماعی در داخل کشور، شرایطی متفاوت را رقم زد. نتیجه این وضعیت آن بود که هیات مذاکرهکننده ایران توانست با پشتوانه قدرت شکلگرفته در میدان، در مقابل مطالبات حداکثری آمریکا ایستادگی کند و مانع تحقق اهداف اولیه واشنگتن شود. اگرچه متن تفاهم اسلامآباد شامل مجموعهای از تعهدها، سازوکارها و مراحل اجرایی برای ادامه مسیر مذاکرات است، اما مهمترین دستاورد آن را باید در سطحی فراتر از مفاد فنی جستوجو کرد. در واقع آنچه برای تهران اهمیت بیشتری دارد، تثبیت این گزاره سیاسی است که آمریکا پس از ماهها فشار و درگیری، ناچار شده بخشی از خواستههای اولیه خود را کنار بگذارد و به چارچوبی تن دهد که با اهداف اعلامی آغاز جنگ فاصله قابل توجهی دارد. چارچوبی که اتفاقا مبنا و بستر آن هم پیشنهادهای چهاردهگانه ایران در زمان پذیرش آتشبس است. آنچه مسلم است تفاهم اسلامآباد بیش و پیش از آنکه یک توافق حقوقی باشد، سندی سیاسی درباره نتیجه رویارویی اخیر محسوب میشود. به همین دلیل ارزش راهبردی آن در «تصویر شکست سیاست فشار حداکثری» پنهان است؛ تصویری که میتواند در آینده به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر تکرار چنین سناریوهایی عمل کند.
*جزئیات تفاهم
نقشه راهی که این تفاهمنامه ترسیم میکند، با تاکید بر ۴ محور اصلی است: تعهدات مربوط به جنگ و امنیت منطقه؛ لغو تحریمها و آزادی پولهای بلوکه شده ایران و غرامت بازسازی؛ ثبیت کنترل ایران بر تنگه هرمز و هستهای. در مرحله اول با تاکید ایران بر وحدت ساحات، شاهد توقف فوری جنگ در تمام جبههها خواهیم بود. همچنین در این تفاهمنامه آمریکا بر تضمین تمامیت ارضی لبنان متعهد شده است و اشغال هر میزان از لبنان توسط اسرائیل باید توسط آمریکا غیر قانونی اعلام شود. همچنین همانطور که گفته شد آمریکا متعهد به خروج از حوزه پیرامونی ایران شده که زمانی چندماهه و پس از توافق نهایی احتمالی، برای خروج نیروهای آمریکایی از منطقه قابل تصور است. عدم دخالت در امور داخلی ایران از دیگر شروط تفاهمنامه بود که همزمان با اعلام آن و در اولین گام ترامپ اعلام کرد هیچگاه دنبال براندازی در ایران نیست که البته این نتیجه پس از شکست چندباره و تلاشهای ناکام آمریکا به دست مردم ایران، حاصل شده. در مرحله دوم؛ در طول مذاکرات ۶۰ روزه که در تفاهمنامه پیشبینی شده، در گام اول از سوی آمریکا معافیتی برای فروش نفت و محصولات پتروشیمی ایران و همچنین انجام خدمات مالی و حملونقل دریایی اعمال خواهد شد و آنچه در توافق نهایی پیشبینی شده لغو تمامی تحریمهای اولیه، ثانویه، سازمان ملل و به طور کلی تمام تحریمها با هر موضوعی و زمانی است. در راستای اقدامات متقابل در طول ۶۰ روز تفاهم نیز باید کلیه پولهای بلوکه شده ایران آزاد شود. این اقدامات متقابل و مرحلهای است و در صورت عدم تحقق، ایران نیز تعهدات خود را متوقف خواهد کرد. هرچند با پیشبینی و پیگیریهای هیات مذاکره ایرانی ترتیباتی برای در دسترس بودن منابعی از قطر فراهم شدهاست. در موضوع غرامت جنگ نیز درعمل خواسته ایران محقق شده و تنها اسم آن به طرح صندوق بازسازی ایران توسط آمریکا و شرکایش با ارزش ۳۰۰ میلیارد دلاری تغییر یافته. هرچند اجرای این تعهد ممکن است با چالشهایی همراه باشد، اما هیات ایرانی نیز راهحلهای متناسبی را برای چالشهای احتمالی تدارک دیدهاست. در مرحله سوم؛ هرگونه اقدام در تنگه هرمز مبتنی بر «ترتیبات arrangements» ایران خواهد بود و قواعد و روش اجرای تعهدات در تنگه هرمز بر اساس خواست و برنامه طرف ایرانی است. تعهد ایران برای عبور و مرور در تنگه هرمز صرفا برای کشتیهای تجاری است و مرجع تشخصی و پروتکل آن بر اساس «ترتیبات» ایرانی تعیین خواهد شد و عبور کشتیهای تجاری کشورهای متخاصم با توجه به ذینفع نهایی آن درصورت خواست ایران اجازه عبور پیدا نخواهد کرد. نکته مهم آن است که هرگونه عبور و مرور رایگان و بدون پرداخت هزینه با هر عنوانی چه عوارض چه هزینه خدمات و یا هزینه بیمه، صرفا در این ۶۰ روز مرحله مذاکره خواهد بود و در متن تفاهم نیز امکان دریافت هزینه تردد خدمات به نفع ایران، تصریح شده. در مرحله چهارم نیز مهم است که ایران هیچ تعهدی درخصوص سطح غنیسازی یا انتقال مواد غنی شده نداشته است و این موضوعات احتمالا با محور رقیقسازی مرحلهای مواد با غنای آن هم در داخل ایران در خلال مذاکره بررسی خواهد شد. در طول مذاکرات نه غنیسازی ایران توسعه مییابد و نه آمریکا تحریم جدیدی اعمال میکند و در نهایت این دو موضوع به صورت متقابل در توافق نهایی تعیین تکلیف میشود.
* استفاده از فرصتها
وزیر امور خارجه کشورمان پس از نشست مشترک با اعضای کمیسیون اقتصادی مجلس و تشریح موضوعات اقتصادی مرتبط با مذاکرات و سیاست خارجی و همچنین با اشاره به امضای تفاهمنامه شب گذشته بین ایران و آمریکا، اظهار داشت: این توافق میتواند راهگشاییهای اقتصادی برای ما داشته باشد، اما اقتصاد ما نباید خود را متکی و موکول به این قبیل توافقات اقتصادی از طریق مذاکره با آمریکا بکند. سیدعباس عراقچی گفت: روز جمعه احتمالاً در کشور سوئیس دیداری بین رئیسان هیاتهای دو طرف انجام و تفاهمنامه بین ایران و آمریکا امضا شود، سپس اولین دور مذاکرات بعدی برگزار شود. وزیر امور خارجه کشورمان افزود: ما سابقه بدعهدیها، عدم اجرا و پاره کردن توافقات را داریم؛ ما روند مذاکرات و اجرای توافق را بر اساس بیاعتمادی بدعهدیها و تجربیات گذشته برنامهریزی میکنیم. عراقچی گفت: سعی میکنیم هر چقدر که بتوانیم از مسیر توافق برای کشور راهگشایی اقتصادی ایجاد کنیم؛ ما در سیاست خارجی هیچ فرصتی را از دست نمیدهیم ولی به هیچ فرصتی هم دل نمیبندیم.
