از سیاست پارلمانی تا معتمد نظام در مسائل کلان
از طرفی نباید این مهم را نیز از یاد دور بداریم که ایران با سیاست نگاه به شرق خود عملا شرکای استراتژیک خود را انتخاب کرده و سالهاست که چین و روسیه به عنوان دو قدرت برتر شرقی نقش بسیار پر رنگ و بسزایی در سیاست خارجی ایران دارند. مبادلات اقتصادی و تجاری نیز در جای خود از اهمیت فراوان و ویژهای برخوردار است و مجموع مسائل باعث همگرایی هر چه بیشتر ایران و چین شده است. مساله جایی قابل توجهتر میشود که بدانیم چین بزرگترین و مهمترین خریدار نفت ایران است و حتی اخیرا که ترامپ رئیسجمهور آمریکا در سفر به پکن از شی. جین. پینگ همتای چینی خود خواسته بود که بر ایران برای باز کردن تنگه هرمز یا پذیرش خواستههای آمریکا فشار آورد، طرف چینی به طور کلی دست رد به سینه ترامپ زده بود؛ لذا چه غربیها و چه اروپاییها به خوبی میدانند که هرگونه اقدام یا اظهارنظری در مورد ایران با واکنش جدی چینیها مواجه میشود. چینیها حتی در جریان ارائه قطعنامه برای فشار نظامی در جهت بازگشایی تنگه هرمز از سوی بحرین در شورای امنیت با وتوی این قطعنامه غربیها و اعراب را در رسیدن به این خواسته ناکام گذاشتند. در جریان جنگ اخیر نیز برخلاف اروپاییها و کشورهای منطقه چینیها در مقام حمایت از ایران در آمدند و از هیچ کمکی نیز ریغ نکردند. اخیرا نیز گوئو جیاکون سخنگوی وزارت امور خارجه چین در طول سفر ترامپ به پکن بارها به مواضع ثابت این کشور آسیایشرقی در قبال ایران اشاره و تاکید داشت که این درگیری خسارات سنگینی به مردم ایران و دیگر کشورهای منطقه وارد کرده و با ادامه گسترش پیامدهای این بحران، فشار شدیدی بر رشد اقتصادی جهانی، زنجیرههای تامین، نظم تجارت بینالمللی و ثبات عرضه جهانی انرژی وارد شده که به منافع مشترک جامعه بینالمللی آسیب میزند. همچنین وانگیی وزیر امور خارجه چین هم پس از پایان سفر ترامپ، خواستار حل اختلافات میان ایران و آمریکا از جمله مساله هستهای از طریق دیپلماسی و مذاکره شد؛ لذا چین به عنوان مهمترین شریک استراتژیک ایران از جایگاه بالایی برخوردار است و روابط دو کشور همواره در بالاترین سطوح پیش رفته است. چه اینکه روابط دیپلماتیک طرفین نیز از سیر طبیعی خارج و ایران همواره نماینده ویژهای برای امور چین در نظر داشته است. نمایندهای که گاه از سوی رئیسجمهور و گاه از سوی رهبر انقلاب تعیین و منصوب میشده است.
* همه نمایندگان ویژه
جایگاه «نماینده ویژه ایران در امور چین» برای نخستین بار مهرماه سال ۹۹ و در اواخر دولت دوازدهم ایجاد شد و با پیشنهاد حسن روحانی رئیسجمهور وقت شهید علی لاریجانی با حکم رهبر شهید انقلاب به این سمت منصوب شد. مهمترین تاثیرلاریجانی هم در روابط تهران و پکن ماجرای توافق ۲۵ ساله است که با حضور وی میان ایران و چین بسته شد. چنانکه آن زمان محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه وقت در این خصوص گفته بود: «ما درخواست کردیم که دکتر لاریجانی به عنوان نماینده ویژه ایران در چین، به این کشور سفر کنند و با رئیسجمهور چین در فضای کاری ملاقات کنند. این کار هم انجام شد. بعد از آن هم، ایشان نظارت دارند». چند ماه بعد نیز در ۷ فروردین ۱۴۰۰ با تلاشهای دولت وقت و وزیر امور خارجه برنامه جامع همکاریهای ایران و چین در دیدار «وانگ یی» وزیر خارجه چین با «علی لاریجانی» مشاور رهبری شهید و نماینده ویژه ایران در روابط راهبردی با جمهوری خلق چین قرار داد ۲۵ ساله نهایی شد. با تغییر دولت؛ اما لاریجانی همچنان در سمت خود باقی ماند و با روی کار آمدن دولت چهاردهم وی به دبیری شورای عالی امنیت ملی رسید و جایگاه نماینده ویژه در چین از سوی رئیسجمهور پزشکیان به عبدالرضا رحمانی فضلی رسید. البته حضور رحمانی فضلی بیشتر نقش سفیر ایران در چین داشت تا نمایندگی ویژه. هرچند که طی دوران حضور وی اتفاق چندان ویژهای رخ نداد و شاید مهمترین اتفاق شروط چهار بندی چین برای خاتمه جنگ و توافق میان ایران و آمریکا بود؛ اما در مجموع در زمان رحمانی فضلی نیز روابط مثبت و موثر پیش رفت.
* نقش موثر قالیباف
روز گذشته بود که خبری در صدر همه رسانهها نشست. خبر این بود که محمدباقر قالیباف؛ رئیس مجلس و رئیس هیأت مذاکره کننده ایرانی به سمت نماینده ویژه ایران در امور چین منصوب شده است. وی اخیراً با پیشنهاد رئیسجمهور و تایید مقام معظم رهبری به عنوان نماینده ویژه جمهوری اسلامی ایران در امور چین منصوب شده است. منابع مطلع در این خصوص تایید کردند که آقای قالیباف در این زمینه به عنوان هماهنگکننده بخشهای مختلف کشور در ارتباط با چین عمل خواهد کرد. با توجه به نوع انتصاب آقای قالیباف، این مسئولیت از نظر سطح اختیارات با نمایندگان قبلی متفاوت است. رحمانی فضلی پیشتر به عنوان نماینده رئیسجمهور در امور چین فعالیت میکرد و شهید لاریجانی نیز به عنوان نماینده ویژه رهبر معظم انقلاب در امور چین فعال بود. با این حال آقای قالیباف، با پیشنهاد رئیسجمهور و تایید رهبر معظم انقلاب به عنوان نماینده ویژه ایران این مسئولیت را عهدهدار شده است. در شرایطی که جمهوری اسلامی همچنان زیر فشار تحریمها و سایه جنگ دوباره قرار دارد و مذاکرات با غرب پرنوسان و مبهم است، تقویت کانال ارتباطی با پکن برای حاکمیت اهمیتی راهبردی پیدا کرده است. قالیباف هم در ماههای اخیر تلاش کرده خود را در همین چارچوب تعریف کند. او اخیراً در توییتی انگلیسیزبان با اشاره به سخنان شی جینپینگ نوشت جهان در آستانه «نظمی نوین» قرار دارد و «آینده از آن جنوب جهانی است». این موضعگیری فقط یک توییت سیاسی نبود؛ بلکه نشانهای از تلاش برای قرار گرفتن در قلب گفتمان ضدغربی و بلوکبندی جدید قدرت در جهان بود؛ گفتمانی که چین، روسیه و مجموعهای از کشورهای موسوم به «جنوب جهانی» در آن نقش محوری دارند. به نظر میرسد با انتصاب قالیباف با اختیارات کامل به این سمت باید منتظر ارتباطات گستردهتری میان ایران و چین باشیم. به ویژه اینکه در شرایط کنونی که تحولات پیرامون جنگ ایران و آمریکا پر تنش پیش میرود چین میتواند نقش موثر و مثبتی را در هماهنگی با ایران ایفا کند و قالیباف که همزمان رئیس هیأت ایرانی و نماینده ویژه ایران در چین است میتواند در این مسیر بسیار نقش آفرین باشد. البته حکم تازه قالیباف را میتوان از زاویهای دیگر هم دید؛ تلاشی برای بازتعریف موقعیت او در ساختار قدرت. به نظر میرسد قالیباف در حال حرکت به سمت نقشی فراتر از یک سیاستمدار پارلمانی است؛ نقشی امنیتی ـ دیپلماتیک با دسترسی مستقیمتر به پروندههای کلان.
* مورد هدف تندروها
طی چند مدت گذشته مخصوصا از زمانی که محمد باقر قالیباف به ریاست هیأت مذاکره کننده ایرانی منصوب شد و رویکرد مذاکراتی به خود گرفت شاهد حملاتی از جهات مختلف به وی بودیم. از کف خیابان و تجمعات شبانه تا برخی اظهار نظرات چهرهههای تندرو و تخریب هدفمند قالیباف همراه با عراقچی و پزشکیان که در جای خود قابل تامل مینمود. اما امروز با این انتصاب مشخص شده که چرا تندروها نوک پیکان حملات و انتقادات خود را به سمت قالیباف گرفته بوند و همچنان نیز بعضا با وی زاویه دارند. تندروها و دبواپسان از تاثیر و نفوذ قالیباف در حاکمیت واهمه دارند. حکم جدید، اما پاسخ روشنی به طیف رادیکال و مخالف قالیباف و مذاکره است. حکمی که نشان داد او نه تنها در مذاکره با غرب چهره مورد وثوق حاکمیت و رهبری است، بلکه در ارتباط با شرق نیز نقشی تعیین کننده خواهد داشت. اتفاقی که به نظر با واکنشتندتر چهرههای تندرو مواجه خواهد شد و باید منتظر مواضع آنها علیه قالیباف باشیم.
