واکاوی بازار سیاه تراولچکها
گزارشهای میدانی از محدوده میدان فردوسی، چهارراه استانبول و برخی مراکز غیررسمی مبادلات ارزی و حتی فضای مجازی، حاکی از این است که دلالان بهصورت آشکار برای خرید و فروش بستههای کامل اسکناس تراول ۵۰ هزار تومانی فعالیت میکنند؛ بستههایی که در اصطلاح بازار به «مغزی» معروف هستند و در این میان حتی این خرید و فروش دلار با تراول، با قیمتی کمتر از ارزش واقعی نیز در بازارهای واقعی و مجازی رونق داد. رویکردی که باعث سوالات بسیاری در ذهن همگان شده و در این میان همچنین گمانهزنیهای بسیاری نیز ایجاد شده است.
معامله عجیب اسکناس
به گزارش «آرمان ملی»، خبر خرید و فروش یک بسته کامل تراول ۵۰ هزار تومانی که ارزش اسمی آن پنج میلیون تومان است، تا حدود ۹ تا ۱۰ میلیون در اصلیترین مرکز مبادلات پولی، دلاری و... در تهران، یعنی میدان فردوسی و چهارراه استانبول و دیگر مراکز مرتبط با این امر، خبر عجیبی است که در رسانهها منعکس شده است. در این بین هرچه اسکناسهای نو و یکدستتر ارزش بیشتری دارد و البته تراولچک ۵۰ هزار تومانی در میان دیگر تراولچکها ارزش و مقبولیت بیشتری دارد تا جایی که حتی خریدار برای دسترسی به اسکناس نو و یکدست، تقریباً دو برابر ارزش واقعی آن پرداخت میکند. این پدیده در نگاه نخست عجیب به نظر میرسد و حدس و گمانهای بسیاری هم درباره این مسأله گفته شده است، اما بررسیهای میدانی نشان میدهد که مجموعهای از عوامل اقتصادی، روانی و حتی امنیتی در شکلگیری آن نقش دارند. مشاهدات میدانی از فضای اطراف بازار ارز در مرکز تهران نشان میدهد که برخی دلالان بهطور مستقیم پیشنهاد خرید یا فروش بستههای اسکناس نو را مطرح میکنند. شنیدن جملههای پنهان و آشکار، مثل؛ «تراول نو دارم»، «مغزی پنجاه تومنی میخری؟» یا «اسکناس نو برای تبدیل دلار» بهطور مکرر در این محدوده شنیده میشود. در برخی موارد حتی پیشنهاد میشود که در صورت پرداخت دلار، تحویل آن به شکل بستههای کامل تراول ۵۰ هزار تومانی با نرخ بسیار کمتر از قیمت واقعی آن هم انجام شود. نکته قابل توجه این است که در برخی معاملات، خریداران دلار ترجیح میدهند، با قیمت بسیار کمتر از آنچه که خرید و فروش میشود هم اسکناسهای درشت یا ترکیبی از اسکناسهای مختلف، بستههای منظم تراول ارائه کنند. به گفته برخی فعالان غیررسمی بازار، اگر فردی دلار خود را در ازای تراولهای ۵۰ هزار تومانی تحویل بگیرد، نرخ تبدیل حتی میتواند تا حدود ۱۱۰ هزار تومان پایین بیاید. به عبارت دیگر، برخی معاملهگران حاضرند برای دسترسی به تراولهای نو، از بخشی از ارزش واقعی معامله خود صرفنظر کنند.
خرید و فروش عجیب!
به گفته کارشناسان؛ ریشه این رفتار را میتوان در چند عامل جستوجو کرد. قطعاً افزایش تمایل عمومی به نگهداری پول نقد در شرایط جنگ و تنشهای امنیتی و.. فضای اقتصادی با نااطمینانی همراه شده است، الگویی که تجربه سالهای گذشته نشان داده که در دورههای تنش اقتصادی یا امنیتی، بخشی از جامعه ترجیح میدهد بخشی از دارایی خود را به شکل پول نقد نگهداری کند. این امر به خصوص زمانی پررنگتر میشود که احتمال اختلال در خدمات بانکی یا محدودیتهای برداشت پول در ذهن مردم شکل بگیرد. حملات سایبری به برخی از بانکها و مشکلاتی که برای استفاده از خدمات بانکی و عابربانکها و... پیش آمد، دلیل اصلی این امر محسوب میشود. از سوی دیگر، برخی کارشناسان اقتصادی معتقدند که در شرایطی که جامعه احساس میکند ممکن است با وضعیتهای غیرعادی یا حتی سناریوهای بحرانی مواجه شود، نگهداری اسکناس نقدی بهعنوان یک «دارایی فوری و قابل استفاده» اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین وضعیت، اسکناسهای درشت و بهویژه نو و یکدست، ارزش روانی بیشتری پیدا میکنند؛ زیرا حمل و نگهداری آنها آسانتر است و در معاملات روزمره نیز پذیرش بالاتری دارند. یکی دیگر از عواملی که این روزها اکثریت مردم به تراول چکها اقبال ویژهای پیدا کردهاند، به محدودیتهای عرضه اسکناس در شبکه بانکی بازمیگردد، چراکه گزارشهای غیررسمی از برخی شعب بانکی نشان میدهد که توزیع تراولچکها، بهویژه اسکناسهای ۵۰ هزار تومانی نو، نسبت به گذشته محدودتر شده است. بانکها معمولاً اسکناسهای نو را در مقاطع خاص مانند ایام عید یا مناسبتهای ویژه توزیع میکنند و در شرایط عادی، دسترسی عمومی به بستههای کامل اسکناس چندان آسان نیست، از این رو، محدودیت در عرضه، بهطور طبیعی زمینه ایجاد بازار واسطهای را فراهم میکند. این رویکرد پیرو این فرضیه از پیش تعریف شدهای است که، وقتی دسترسی رسمی به یک کالا کاهش پیدا میکند، اما تقاضا برای آن وجود دارد، بازار غیررسمی شکل میگیرد. این مسئله به خصوص در مورد تراولچکهای ۵۰ هزار تومانی صادق است، چون برخی افراد که به هر دلیل به منابع اسکناس نو دسترسی دارند، این بستهها را از شبکه رسمی خارج کرده و در بازار آزاد با قیمت بالاتر عرضه میکنند.
کاهش ارزش پول ملی
یکی دیگر از دلایلی که از سوی برخی صاحبنظران در این باره گفته میشود، کارکرد عملی اسکناسهای درشت در معاملات روزمره است، با توجه به اینکه ارزش پول ملی طی سالهای گذشته کاهش یافته، انجام بسیاری از خریدها با اسکناسهای خرد دشوار شده است. به عنوان مثال، پرداخت مبالغ چند میلیون تومانی با اسکناسهای ۱۰ یا ۲۰ هزار تومانی عملاً حجم زیادی از پول نقد ایجاد میکند که حمل و شمارش آن دشوار است، لذا اسکناسهای درشتتر مانند تراولهای ۵۰ هزار تومانی برای بسیاری از معاملات گزینه مناسبتری محسوب میشوند. این مسئله به خصوص در شرایطی اهمیت پیدا میکند که برخی افراد به هر دلیل ترجیح میدهند معاملات خود را خارج از سیستم بانکی انجام دهند که قطعاً قرارگیری در شرایط جنگی، حملات سایبری، تهدید به تخریب تاسیسات برق و... از سوی دشمن باعث میشود تا در چنین حالتی، وجود بستههای یکدست و منظم از اسکناسهای درشت میتواند فرآیند مبادله را سادهتر کند.
رفتار محتاطانه روانشناسانه
برخی تحلیلگران معتقدند که بخشی از این تقاضا هم ممکن است ناشی از نوعی رفتار احتیاطی در برابر سناریوهای نامطمئن باشد. در فضای عمومی جامعه، گاهی شایعات یا نگرانیهایی درباره احتمال بروز شرایط اضطراری یا اختلال در زیرساختهای مالی مطرح میشود. حتی اگر این نگرانیها پایه واقعی نداشته باشند، میتوانند رفتار اقتصادی مردم را تحت تأثیر قرار دهند. در چنین فضایی، داشتن پول نقد بهعنوان یک پشتوانه فوری برای بسیاری از خانوارها جذابتر میشود، تا جایی که علاوه بر مشاهده بازار خرید و فروش تراولچکها در برخی از میادین شناخته شده، شاهد گسترش این معاملات در بستر آنلاین و فضای مجازی نیز هستیم. با نگاهی به آگهیهای منتشر شده در برخی سایتهای خرید و فروش اینترنتی نشان میدهد که در مواردی پیشنهادهایی برای فروش بستههای اسکناس نو یا تراولچکهای یکدست منتشر شده است که البته بسیاری از این آگهیها پس از مدت کوتاهی حذف میشوند، اما انتشار آنها نشان میدهد که تقاضا برای چنین معاملاتی صرفاً محدود به فضای سنتی بازار نیست. برخی از افراد فعال در این زمینه میگویند؛ «این پدیده در ماههای اخیر بیشتر به چشم میخورد. به گفته برخی از آنها، قبلاً خرید و فروش اسکناس نو بیشتر در حد مبادلات محدود برای مناسبتهایی مانند عیدی دادن یا هدیه بود، اما اکنون حجم تقاضا برای بستههای کامل تراول افزایش یافته است».
تلاش برای افزایش اعتماد
در عین حال، کارشناسان اقتصادی هشدار میدهند که شکلگیری چنین بازارهایی میتواند نشانهای از کاهش اعتماد عمومی به ابزارهای رسمی مالی باشد. اگر شهروندان ترجیح دهند دارایی خود را به شکل اسکناس فیزیکی نگهداری کنند، این موضوع میتواند پیامدهایی برای گردش پول در اقتصاد و کارایی نظام بانکی داشته باشد. به گفته تحلیلگران، وجود بازارهای غیررسمی برای پول نقد میتواند زمینهساز فعالیتهای واسطهای و دلالی شود که ارزش افزوده واقعی برای اقتصاد ایجاد نمیکنند. با این وجود به گفته این افراد، این پدیده در عین غیرمعمول بودن، خیلی در شرایط کنونی غیرعادی نیست و تا حدی قابل توضیح است و در بسیاری از کشورها نیز در دورههای نااطمینانی اقتصادی، تقاضا برای پول نقد افزایش پیدا میکند، اما آنچه که اندکی آن را در ایران متفاوت ساخته است، شاید بیشتر به ساختار اسکناسها، محدودیتهای عرضه و تفاوت ارزش اسمی با قدرت خرید واقعی پول بازگردد که بیش از آنکه صرفاً یک معامله عجیب به نظر برسد، بازتابی از نگرانیها و رفتارهای احتیاطی بخشی از جامعه است، چراکه زمانی که مردم احساس کنند دسترسی سریع و مستقیم به منابع مالی اهمیت بیشتری پیدا کرده، حتی اسکناسهایی که ارزش اسمی مشخصی دارند نیز میتوانند در بازار به کالایی کمیاب تبدیل شوند.
