پشت پرده شایعه سازی برای خاتمی
در بزنگاههای سیاسی، این فشارها شدت میگیرد و مخالفان میکوشند با بهرهگیری از ابزار رسانه، به ویژه شبکههای مجازی، پروژه بیاعتبارسازی شخصیتهای تأثیرگذار را تکمیل کنند. تجربه نشان داده است که چنین شایعهسازیهایی هرچند ممکن است برای ساعاتی افکار عمومی را درگیر کند، اما در نهایت این رسانههای شایعهپرداز هستند که از منظر جامعه بیاعتبار میشوند. سیدمحمد خاتمی، رئیس دولت اصلاحات، یکی از همین چهرههاست؛ شخصیتی که بهدلیل شناخت عمیق از جامعه ایران و نیز اعتباری که نزد بخشی از شهروندان، به ویژه طبقه متوسط، دارد همواره در کانون توجه بوده است. او در مقاطع مختلف سیاسی با حمایت از افراد و فهرستهای انتخاباتی، بر روند رقابتها تأثیر گذاشته و کوشیده دولتهایی بر سر کار آیند که گوش شنوایی برای مطالبات مردم داشته باشند. همین جایگاه اجتماعی، او را به چهرهای اثرگذار در معادلات سیاسی بدل کرده است.
*کینه قدیمی
قدرت نمادین خاتمی و تأثیرگذاریاش در افکار عمومی، موجب شده برخی جریانهای سیاسی او را یک تهدید بالقوه تلقی کنند. از همینرو، طی سالهای گذشته تلاشهای متعددی برای تخریب چهره او صورت گرفته است. از نسبتدادن او به چهرههای خارجی گرفته تا انتشار شایعاتی درباره خانواده و نزدیکانش. گاه ادعا شده که بستگان او در فعالیتهای اقتصادی خاصی نقش دارند و زمانی دیگر محل سکونت فرزندانش دستمایه فضاسازی شده است. در مواردی نیز پس از آنکه نادرستی این ادعاها روشن شده، همان رسانهها ناچار به عذرخواهی شدهاند؛ هرچند اثر روانی شایعهپراکنی هدف اصلی آنان بوده است.
*شایعه سفر به انگلستان
در تازهترین نمونه، برخی رسانههای مجازی مدعی شدند که خاتمی برای درمان به انگلستان سفر کرده است. این شایعه با بازنشر تصویری قدیمی از او، مربوط به ماهها پیش و دوران عمل قلب تقویت شد؛ تصویری که با سوءاستفاده از آن، چنین القا شد که او در حال حاضر خارج از کشور بسر میبرد. این خبر بهسرعت در برخی کانالها و صفحات همسو با جریان ضداصلاحات بازنشر شد. با این حال، ساعاتی بعد منابع نزدیک به رئیس دولت اصلاحات این ادعا را تکذیب کردند. محمد ابطحی، فعال سیاسی اصلاحطلب، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «آقای خاتمی نه مریض است و نه برای معالجه به انگلیس رفته. خیلی سایتها برای نوشتن این دروغها در داخل و خارج ساخته شدهاند. حواسپرتکردن از واقعیتهای تلخ از خصوصیات آن سایتهاست.»
*چرا در این مقطع؟
پرسش اساسی آن است که چرا چنین شایعهای در این مقطع منتشر میشود؟ تجربه نشان میدهد هرگاه فضای سیاسی کشور با تحولات حساس داخلی یا منطقهای مواجه میشود، پروژه تخریب چهرههای اصلاحطلب نیز فعالتر میشود. در شرایطی که فضای رسانهای مملو از تحلیلهایی درباره تنشهای منطقهای و روابط ایران و آمریکا است، برخی تلاش میکنند با ساختن روایتی خاص، اینگونه القا کنند که در صورت بروز بحران، چهرههای سیاسی منتقد یا اصلاحطلب قصد ترک کشور را دارند. چنین فضاسازیهایی در واقع تلاشی برای مخدوشکردن سرمایه اجتماعی این چهرههاست؛ القای این تصور که آنان در لحظات دشوار در کنار مردم نخواهند ماند. این در حالی است که خاتمی طی سالهای گذشته، با وجود محدودیتهای فراوان، در داخل کشور مانده و مواضع خود را در چارچوب منافع ملی بیان کرده است.
*در نهایت
پیش از این نیز شایعات مشابهی درباره برخی دیگر از شخصیتهای سیاسی کشور منتشر شده بود که بعدها نادرستی آنها آشکار شد. واقعیت آن است که چهرههای ملی اعتبار خود را از مردم میگیرند و در معرض داوری افکار عمومی قرار دارند. تخریبهای مقطعی، هرچند پر سروصدا، نمیتواند سرمایه اجتماعی شکلگرفته طی دههها را از میان ببرد. پیرمرد با عبای شکلاتی همچنان در ایران است؛ همانگونه که از سال ۷۶ مسیری را آغاز کرد که بر گفتوگو، اصلاح و پرهیز از افراط تأکید داشت. شاید نقد به او وارد باشد و شاید دیدگاههایش محل مناقشه، اما آنچه انکارناپذیر است، جایگاهی است که از دل جامعه به دست آمده است. تاریخ سیاسی ایران نشان داده است که شایعه میآید و میرود، اما آنچه باقی میماند، داوری مردم است.
