هوشمندی دیپلماسی

چرا که این واقعیت عینی ماجرا است که جدای از طرفین سایر کشور‌ها نیز با دقت تحولات پیرامون ایران و آمریکا را رصد می‌کنند و تلاش دارند تا با هر نوع اقدام سازنده و موثری آستانه تنش میان ایران و آمریکا را پایین آورند تا از رفتن طرفین به سمت گزینه نظامی پیشگیری کنند. واقعیت این است که بسیاری حتی ترامپ و مردانش بر این باور بودند که می‌توان با گسیل تجهیزات نظامی، چون ناو‌های هواپیمابر، ناو‌های جنگی و هواپیمای F۲۲ و F۳۵ می‌توانند آنچه در ذهن دارند از تسلیم جمهوری اسلامی و پذیرش خواسته‌هایشان را تحقق یافته ببینند. اما هر چه زمان گذشت مشخص شد که ترامپ نیز به‌عنوان کسی‌که همواره در تصمیمات و اقدامات خود هزینه فایده اقتصادی می‌کند و محاسبه سود و زیان را در دستور کار دارد در خصوص نحوه مواجهه با ایران همچنان دچار سردرگمی تصمیم‌گیری است. به همین جهت نیز همواره در اظهارات مختلفی که انجام می‌دهد دو سر طیف را در نظر می‌گیرد و مذاکره و توافق را در کنار حمله نظامی می‌آورد. این رویکرد نشان‌دهنده آن است که خود ترامپ نیز به‌دلایل مختلفی ترجیح می‌دهد بدون درگیری و خشونت مساله مواجهه با ایران را حل و فصل کند. از همین‌رو است که در مذاکرات غیرمستقیم با ایران نیز به‌جای روبیو، وزیرخارجه‌اش استیو ویتکاف، دستیار ویژه و جرد کوشنر داماد خود را که هر دو از چهره‌های اقتصادی هستند، برای مذاکره با سیدعباس عراقچی روانه مسقط و ژنو کرد. آنطور که طرفین از روند مذاکرات تاکنون گفته‌اند امید‌هایی به احتمال رسیدن به توافق وجود دارد و به‌نظر می‌رسد طرفین به تفاهماتی نیز دست پیدا کرده‌اند. چه اینکه سیدعباس عراقچی؛ در پایان دور دوم گفت: «طرفین بر سر اصول راهنما توافق کرده‌اند». هر چند که کاخ سفید نیز در واکنشی اعلام کرد که شکاف‌های قابل‌توجهی همچنان وجود دارد. در همین راستا پس از فعل و انفعالاتی که طی چند روز گذشته رخ داد و اظهارنظرات مختلف طرفین عراقچی طی گفت‌وگویی با اشاره به پیش‌نویس توافق از سوی ایران بیان کرد: «در سه روز آینده پیش‌نویس پیشنهادی توافق هسته‌ای را نهایی خواهیم کرد. من باید تأیید مسئولان بالا دستم را بگیرم، سپس آن را به آمریکا ارسال خواهم کرد». در چنین شرایطی به نظر می‌رسد که با وجود تاکید طرفین بر آمادگی نظامی؛ بیشتر دنبال مذاکره و رسیدن به توافق هستند. مرور صحبت‌های اخیر ترامپ که از توافق منصفانه گفته و نگاهی به مواضع مقامات کشورمان این برآیند را می‌دهد که می‌توان به توافق رسید. در این میان شاید این پرسش مطرح شود که چرا در خردادماه که طرفین ۵ دور نیز به مذاکره پرداختند این توافق صورت نگرفت. شاید بتوان اینگونه پاسخ گفت که تفاوت زمانی و شرایط فعلی و مواضع متغیر طرفین و جدیت در رسیدن به توافق باعث شده تا این مذاکرات پس از ۲ دور به پیش‌نویس احتمالی توافق برسد. حال باید دید در دور سوم شرایط چکونه پیش خواهد رفت. 

* میدان و دیپلماسی

ایران همواره ضمن تاکید بر بازبودن پنجره دیپلماسی و مذاکره بر اقتدار میدان و قدرت نظامی هم تاکید داشته است و همین مساله باعث شده تا دیپلمات‌های کشور با دستی پر و عقبه‌ای محکم پای میز مذاکره بنشینند. اتفاقاتی که در خلیج‌فارس رخ می‌دهد از تحرکات نظامی و افزایش بی‌سابقه ادوات و تجهیزات نظامی آمریکا شاید اگر در هر منطقه دیگری بر علیه کشوری دیگری انجام می‌شد با تسلیم بی‌چون و چرای آن کشور مواجه می‌شد. اما اینکه با این حجم از تجهیزات جنگی که به گفته بسیاری از رسانه‌ها بی‌سابقه بوده ایران مقتدرانه ایستاده و از آمادگی صددرصد میدان می‌گوید و هم بر آمادگی کامل خود برای مذاکره و رسیدن به توافق عادلانه و منصفانه تاکید دارد، باعث شده تا بسیاری از جمله خود آمریکایی‌ها نیز در تعجب و حیرت بمانند. چنانکه استیو ویتکاف دستیار ویژه ترامپ و رئیس هیأت مذاکره‌کننده آمریکایی در گفت‌و‌گو با «فاکس نیوز» اظهارکرد: «برای ترامپ سوال است که چرا تهران با وجود آنچه که نیروی دریایی قابل توجه ایالات‌متحده در منطقه مستقر شده، «تسلیم» نشده است. چرا تحت این فشار با این میزان قدرت دریایی در آنجا، آنها نزد ما نیامده‌اند و نگفته‌اند که ما اعتراف می‌کنیم که سلاح نمی‌خواهیم». وی افزود: «واشنگتن انتظار دارد ایران رسما اعلام کند که به‌دنبال سلاح هسته‌ای نیست و گام‌های مشخصی را برای اثبات آن ترسیم کند». این گفته‌های ویتکاف بیانگر این است که آنها نیز نسبت به ایران نگرش و تحلیل مشخصی دارند و کاملا حساب شده عمل می‌کنند. در همین راستا رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، در تماس تلفنی با سیدعباس عراقچی درباره آخرین تحولات مرتبط با روند مذاکرات غیرمستقیم میان ایران و ایالات‌متحده آمریکا به بحث و تبادل‌نظر پرداخت و دوطرف بر اهمیت تعامل سازنده و بهره‌گیری از مسیر گفت‌و‌گو به منظور پیشبرد روند مذاکرات و دستیابی به تفاهمی پایدار تأکید کردند. 

* دور سوم مذاکرات

پس از اعلام پایان دور دوم مذاکرات همگان منتظر بودند که ببینند نتیجه چه شده که عراقچی رئیس هیأت ایرانی از پیشرفت در گفت‌و‌گو‌ها و تفاهم بر اصول راهنما برای ترسیم پیش نویس توافق احتمالی و نهایتا برگزاری دور بعدی مذاکرات خبر داد؛ اما مشخص نشد که دور سوم چه زمانی و در کجا بر گزار خواهد شد. وزیر امور خارجه در گفت‌و‌گو با برنامه «Face the Nation» شبکه آمریکایی «سی‌بی‌اس نیوز» تأکید کرد که دستیابی به توافق با واشنگتن در دسترس است و برخی جنبه‌های توافق احتمالی می‌تواند حتی بهتر از توافق سال ۲۰۱۵ باشد. سید عباس عراقچی با بیان اینکه دیپلماسی تنها مسیر حل‌وفصل اختلافات است، اظهار کرد: «اگر آمریکا بخواهد نگرانی‌های خود درباره صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ما را برطرف کند، دیپلماسی تنها راه است. وی با اشاره به تحرکات نظامی آمریکا در منطقه افزود: «هیچ نیازی به تحرکات نظامی آمریکا وجود ندارد. این اقدامات ما را نخواهد ترساند و ما همچنان در حال کار روی پیشنهاد توافق هستیم». وزیر امور خارجه ایران ادامه داد: «ما در حال کار بر روی جنبه‌های مختلف توافق و پیش‌نویس آن هستیم و قرار است پنجشنبه آینده دیداری با طرف آمریکایی در ژنو برگزار کنیم. عراقچی با تأکید بر اینکه مذاکرات فعلی صرفاً بر موضوع هسته‌ای متمرکز است، گفت: «در حال حاضر فقط درباره مسئله هسته‌ای گفت‌و‌گو می‌کنیم. غنی‌سازی اورانیوم حق ماست و ما حق داریم از انرژی صلح‌آمیز برخوردار باشیم». وی خاطرنشان کرد: «می‌توان درباره موضوع غنی‌سازی به راه‌حل رسید و ما در این زمینه پیشنهاد‌های خود را با طرف آمریکایی تبادل کرده‌ایم». رئیس دستگاه دیپلماسی ایران با اشاره به پیشرفت‌های فنی کشور در این حوزه تصریح کرد: «ما فناوری غنی‌سازی را خودمان توسعه داده‌ایم. این موضوع مایه افتخار ماست و نمی‌توانیم از آن دست بکشیم». عراقچی همچنین با اشاره به توانمندی‌های دفاعی ایران گفت: «موشک‌های ما قادر بودند اهدافی را در اسرائیل هدف قرار دهند؛ همان کشوری که درخواست آتش‌بس بدون قید و شرط کرد». وی در پایان تأکید کرد: «ما در موقعیت قدرتمندی برای دفاع از خود قرار داریم، همان‌گونه که در جنگ قبلی نیز عمل کردیم». وی تأکید کرد: «در صورت تعرض یا حمله آمریکا، ما حق دفاع از خود را خواهیم داشت». وی با اشاره به توانمندی‌های دفاعی ایران افزود: «موشک‌های ما قادر به هدف قرار دادن خاک آمریکا نیستند، اما در صورت هرگونه حمله، پایگاه‌ها را هدف قرار خواهیم داد».عراقچی تصریح کرد:  معتقدم توافقی بهتر از برجام یا توافق هسته‌ای ۲۰۱۵ امکان‌پذیر است و می‌تواند عناصری داشته باشد که بسیار بهتر از توافق قبلی باشد.»