میانه جنگ و دیپلماسی

اتفاقاتی نظیر بحران یمن، مساله غزه، لبنان، سوریه، جنگ ایران و رژیم صهیونیستی و...، اما به هر روی در همه این تحولات قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای نگاه خاص خود را داشته‌اند و بر طبق شرایط و منافع خود به کنشگری پرداخته‌اند. حال اینکه مساله مواجهه ایران و آمریکا طی سال‌های اخیر حداقل در منطقه واکنش‌های مختلفی داشته و اغلب اوقات این کشور‌های منطقه بوده‌اند که با نگاه وساطت طرفینی درصدد میانجی‌گری بین تهران و واشنگتن برآمده‌اند؛ لذا مشخصا طی سال‌های گذشته پروژه مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری کشور‌های منطقه‌ای همچون عمان و قطر پی گرفته شده است. با این حال ایران همواره پایبند به مذاکره و حصول نتیجه از آن بوده؛ اما طرف آمریکایی هیچگاه شرایطی را برای رسیدن به توافق ترسیم نکرده و صرفا با زیاده خواهی و طرح مسائلی غیر قابل پذیرش مذاکره را به شرایطی بدون نتیجه کشانده است. حتی در آخرین مذاکرات غیر رسمی که میان تهران و واشنگتن با میانجی‌گری عمان در مسقط انجام شد نیز بازهم این ایران بود که به طور فعالانه پیگیر رسیدن به توافق بود و بنا بود در دور ششم مذاکرات بسته پیشنهادی خود را به طرف مقابل ارائه کند؛ اما بازهم این طرف غربی بود که با علم به این مساله میز مذاکره را بمباران و مذاکره را خالی از محتوا کرد. از آن پس نیز هر زمان صحبت از مذاکره میان ایران و آمریکا شده این مهم یادآوری شده که به ایران در حال مذاکره حمله شد؛ لذا هیچ اعتمادی به طرف مقابل برای مذاکره وجود ندارد، چون مشخص نیست در پس مذاکره چه نیاتی و اهدافی پنهان باشد. این در حالی است که پس از اتفاقات اخیر در ایران هیأت حاکمه آمریکا اظهارات جدیدی در قبال ایران مطرح کرده و به نوعی هم رو به تهدید ایران آورده و هم صحبت از مذاکره کردند. رویکردی همیشگی که معمولا در قبال ایران پیش گرفته‌اند. آمریکایی‌ها امروز در شرایطی در مورد ایران صحبت می‌کنند که تلاش دارند با فشار روز افزون اقتصادی ایران مجبور به مذاکره آن هم نه مذاکره عادلانه و برابر بلکه مذاکرات از جنسی که ترامپ می‌گوید یعنی پذیرش خواسته‌های طرف مقابل کنند. نزدیک شدن ناو یواس‌اس آبراهام لینکن به منطقه این پیام را می‌دهد که آمریکایی‌ها همچنان معتقد به فشار بر تهران هستند. هر چند که بسیاری از تحلیلگران از احتمال بالای جنگ صحبت می‌کنند؛ اما به نظر می‌رسد که با در نظرگرفتن هزینه‌های جنگ در منطقه و بروز یک بحران بین‌المللی، کشور‌های منطقه و حتی کشور‌های فرامنطقه‌ای هشدار‌هایی را به آمریکا برای شروع جنگ با ایران می‌دهند و ترامپ را از آغاز جنگ بر حذر می‌دارند. از همین رو است که حتی استیو ویتکاف نماینده ویژه ترامپ نیز اخیرا وی را از جنگ بر حذر داشته و خواستار از سرگیری مذاکرات با تهران شده است. البته ترامپ نیز در آخرین مواضع خود با تکرار تهدیدات مدعی دیپلماسی شده و گفته امیدوار است دو طرف به توافق دست یابند. حال اینکه ایران نه مذاکره تحمیلی را خواهد پذیرفت و نه توافق تحمیلی را بلکه همه چیز باید برابر و عادلانه باشد. 

* امنیت منطقه‌ای

پس از اتفاقات اخیر تنش‌ها میان ایران و آمریکا بالا گرفت به حدی که ترامپ بار‌ها تهدیدات مستقیم و غیرمستقیمی علیه ایران مطرح کرد. اما کشور‌های منطقه درصدد آن بر آمدند تا با میانجی‌گری آتش جنگ را بخوابانند. در همین راستا ۳ کشور عربستان، عمان و قطر البته به اضافه ترکیه طی چند وقت اخیر توانسته‌اند با رایزنی‌های مختلف میان طرفین آستانه تنش را پایین بیاورند. در همین راستا نیز طی چند روز اخیر سیدعباس عراقچی وزیر خارجه کشورمان با همتایان خود از کشور‌های مختلف به گفت‌و‌گو پرداخته است و رئیس‌جمهور پزشکیان نیز در گفت‌و‌گو‌هایی مواضع برحق ایران را مطرح نموده است. چنانکه شامگاه سه‌شنبه رئیس‌جمهوردر گفت‌و‌گو با محمد بن‌سلمان ولیعهد عربستان اشاره به فشار‌های فزاینده آمریکا و رژیم صهیونیستی، تأکید کرد: «تهدیدات نظامی و عملیات روانی واشنگتن نه‌تنها کمکی به حل بحران‌ها نمی‌کند، بلکه امنیت منطقه را بیش از پیش شکننده می‌سازد». پزشکیان با یادآوری تجربه‌های پیشین گفت‌و‌گو با آمریکا و اروپا، تصریح کرد: «ایران زمانی پای میز مذاکره نشسته که همان طرف مقابل، مسیر توافق را با اقدام نظامی یا خروج یک‌جانبه تخریب کرده است». بن‌سلمان نیز در موضعی کم‌سابقه و صریح اظهار کرد: «عربستان اجازه نخواهد داد از خاک یا حریم هوایی‌اش برای هرگونه اقدام نظامی علیه ایران استفاده شود؛ فرقی هم نمی‌کند این حمله از سوی آمریکا باشد یا هر بازیگر دیگری». این جمله، در شرایطی که گزینه نظامی بار دیگر در ادبیات برخی مقامات آمریکایی برجسته شده، بیش از آنکه یک موضع اخلاقی باشد، یک تصمیم امنیتی و راهبردی برای ریاض تلقی می‌شود. ولیعهد سعودی هم در ادامه، بر احترام به حاکمیت ایران و حمایت عربستان از حل اختلافات از مسیر گفت‌و‌گو تأکید کرد؛ موضعی که نشان می‌دهد ریاض، برخلاف برخی بازیگران منطقه‌ای، نه‌تنها علاقه‌ای به ورود به یک جنگ فراگیر ندارد، بلکه تلاش می‌کند خود را از هرگونه نقش مستقیم یا غیرمستقیم در سناریوی درگیری کنار بکشد. همچنین عراقچی وزیر امور خارجه نیز در ادامه رایزنی‌های دیپلماتیک خود، با فیصل بن فرحان وزیر امور خارجه عربستان سعودی به صورت تلفنی گفت‌و‌گو کرد. در این تماس تلفنی، وزرای امور خارجه ایران و عربستان ضمن مرور محور‌های گفت‌وگوی مفید رئیس‌جمهور پزشکیان و ولیعهد عربستان محمد بن‌سلمان، درباره تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی تبادل‌نظر کردند. طرفین ضمن هشدار نسبت به پیامد‌های خطرناک هرگونه تشدید تنش در منطقه بر صلح و ثبات منطقه، بر مسئولیت مشترک همه کشور‌های منطقه و تشریک مساعی آنها جهت حفظ ثبات و امنیت در منطقه تاکید کردند. به نظر می‌رسد تلاش عربستان و سایر کشور‌های منطقه را در این مسیر می‌توان ارزیابی کرد که منطقه توان تحمل جنگی جدیدی ندارد و در همین راستا کشور‌ها نهایت تلاششان را می‌کنند که همه چیز از مسیر دیپلماتیک حل و فصل شود. ایران نیز گرچه همواره مسیر دیپلماسی راپیشنهاد داده، اما همزمان مقتدرانه در میدان نیز حضور داشته است. 

* تماس با واسطه‌ها 

روزگذشته بود که وزیر امور خارجه در حاشیه جلسه هیأت دولت اظهار داشت: در روز‌های گذشته تماسی بین من و ویتکاف وجود نداشته است و ما هم تقاضای مذاکره نداشته‌ایم. سیدعباس عراقچی گفت: البته کشور‌هایی به عنوان واسطه در حال تلاش و رایزنی هستند که با آنها در تماس هستیم. وی تاکید کرد: اگر آمریکا به‌دنبال مذاکره است در فضای تهدید نمی‌توان از مذاکره صحبت کرد. مذاکره مرام خودش را دارد و باید از موضع برابر و با احترام متقابل انجام شود. عراقچی ادامه داد: ما با این واسطه‌ها که تلاش می‌کنند با حسن نیت نقشی را ایفا کنند، در تماس هستیم. ولیکن هنوز هیچ تصمیمی گرفته نشده و درخواستی از سمت ما وجود ندارد. وی درباره همزمانی صحبت از مذاکره و شکل‌گیری آرایش نظامی پیرامون ایران از سوی آمریکا، تصریح کرد: در عرصه بین‌الملل اینها همیشه با هم بوده‌اند؛ یعنی هم تهدید و هم دیپلماسی. بحث نظامی و دیپلماسی همیشه مطرح بوده و دنبال می‌شده و هر کدام مسیر خودش را دارد. موضع ما هم دقیقا همین است که اعمال دیپلماسی از طریق تهدید نظامی نمی‌تواند نتیجه‌بخش و مفید باشد. اگر می‌خواهند مذاکره شکل بگیرد، حتما باید تهدید، زیاده‌خواهی و طرح موضوعات غیرمنطقی را کنار بگذارند. وزیر امور خارجه ادامه داد: اینکه یکطرف بخواهد با استفاده از زور به مقاصد خودش برسد، قابل قبول نیست و نامش هم دیپلماسی نیست. عراقچی درباره اعلام امارات و عربستان سعودی نسبت به ممانعت استفاده از حریم هوایی این کشور‌ها برای حمله به ایران و تعامل ایران با کشور‌های عربی برای جلوگیری از جنگ، یادآور شد: تماس‌های ما با آنان مستمر و مرتب ادامه دارد. سفیران‌شان در اینجا در تماس مستقیم با وزارت امور خارجه هستند. من با وزرا در تماس هستم و دیشب هم با وزیر خارجه قطر صحبت کردم.