دولت صدای اعتراض‌ها را شنید
در این بین، اما آمریکا نیز با حمله به ونزوئلا دولت مادورو را ساقط کرد. «آرمان ملی» برای بررسی دلایل این اعتراضات و سقوط دولت مادورو با غلامعلی دهقان تحلیلگر سیاسی گفت‌و‌گو کرده است. دهقان در این زمینه معتقد است: «اعتراض ناگهان به ضد اهداف خود تبدیل می‌شود و به جای آنکه به جواب برسد سبب مشکلات بیشتر می‌شود. به نظر می‌رسد عامل سیاست زدگی یکی از افات کشور ما است. یعنی فکر می‌کنیم مشکل همه چیز در سیاست است. بله سیاست مقوله مهمی است، اما قرار نیست تمام فکر و ذکر ما بشود. این البته یک مشکل تاریخی هم است. در این شرایط می‌بینیم جریانات سیاسی هم شروع به بهره‌برداری می‌کنند و بر موج نارضایتی سوار می‌شوند و همین کار را سخت می‌کند. گاها، چون فزون خواه هستیم و خردورز هم نیستیم، اعتراض می‌شود اغتشاش و حمله به مراکز دولتی و آسیب به منافع ملی. چاره‌ای نیست جز اینکه فرهنگ درست اعتراض نهادینه شود». در ادامه ماحصل این گفت‌و‌گو را می‌خوانید.
*مهم‌ترین دلایل اعتراضات اخیر را در کشور چه می‌دانید؟
اعتراضات اخیر از ناحیه بازار تهران شکل گرفت. بازار نسبت به رکود جاری در اقتصاد و البته بیشتر‌ین انتقاد را درباره لایحه بودجه سال آینده داشت. در لایحه بودجه سهم ارزش افزوده بیشتر شده بود و همچنین مالیات. با توجه به پایین آمدن قدرت خرید مردم بازار احساس می‌کرد در این شرایط بازنده است و بار زیادی قرار است بر دوش او قرار بگیرد. می‌توان گفت حرکت اولیه حرکتی کاملا خودجوش و صنفی بود. در همان روز‌های اول شخص پزشکیان رئیس‌جمهور دیداری با هیات امنای بازار داشت و به سخنان آنان با سعه صدر گوش داد و پیشنهاد‌های آنان را شنید و قول ترتیب اثر داد. از نتایج این دیدار نامه پزشکیان به مجلس شورای اسلامی بود که موافقت خود را با تغییر در برخی بند‌های بودجه سال آتی اعلام کرد. دولت نشان داد پیام اعتراصات صنفی بازار را شنیده است، اما مشکل همیشگی این است پس از دو یا سه روز از اعتراصات هدف اصلی اعتراض فراموش و حواشی بر متن غلبه پیدا می‌کند و سمت و سوی شعار‌ها به مسائل سیاسی می‌رود. در موارد زیادی در سال‌های قبل شاهد چنین انحراف‌هایی بودیم. سال ۱۳۸۸ بعد ۱۳۹۶ و بعد ۱۳۹۸. اعتراض به نکته خاصی است، اما ناگهان مسیر عوض می‌شود و جنبه ساختارشکنی پیدا می‌کند. اینکه چرا چنین می‌شود به فرهنگ سیاسی ما ایرانیان برمی‌گردد که در کار جمعی ضعیف و از سوی دیگر راه خردجمعی را گم می‌کنیم و هر کدام عقل کل می‌شویم و می‌خواهیم همه چیز از صدر و ذیل را زیر و رو کنیم. در حالی که می‌بایست مسائل و مشکلات را تفکیک و به آرامی جلو برویم. تمامیت خواهی و زود به نتیجه رسیدن در فرهنگ است. یکی از بزرگان می‌گفت هر وقت جوانان را عجول می‌بینم می‌گویم پدر جان شهر اصفهان یک شبه ساخته نشده است. یعنی اینکه برای رسیدن به مطلوب می‌بایست گام به‌گام رفت. ولی ما می‌خواهیم همه مسائل کشور را در یک اعتراض یک شبه حل کنیم. ریشه این چنین فرهنگی باید در آموزش‌های رسمی و خانوادگی حل شود، اما بعضا بزرگان خانواده مثل پدر و مادر بسیار عجول هستند و حتی بد آموزشی هم دارند.
*چرا مطالبه بهبود وضعیت اقتصادی امروز به یک مطالبه ملی تبدیل شده است؟
گفت چیزی که عیان است چه حاجت به بیان است؟ اما آنچه بیشتر باعث رنجش مردم می‌شود بی‌ثباتی در قیمت‌ها است چه برای تولید کننده و چه برای مصرف کننده. برای ثبات اقتصادی نیاز به سرمایه‌گذاری است، اما سرمایه به جایی می‌رود که امنیت داشته باشد. اینجا دیگر پای سیاست وسط می‌اید. به نظر می‌رسد اگر بتوانیم نوعی ثبات سیاسی را سر و سامان دهیم اوضاع اقتصادی هم سروسامان می‌گیرد. در شرایط تحریمی کار سخت است. ببینید در همان سه سال برجام قیمت‌ها تقریبا ثبات داشت، اما وقتی ترامپ به قدرت رسید و شرایط تحریمی حاکم شد دوباره به مقطع قبل از برجام برگشتیم و نوسان قیمت‌ها دوباره شروع شد، به‌خصوص قیمت‌های سه‌گانه ارز، طلا و سکه که در جامعه ما درست یا نادرست شاخص اقتصاد شده است. البته دولتمردان تمامی تلاش خود را کردند تا ذیل راهبرد نرمش قهرمانانه مشکل را حل کنند، اما پدیده شوم ترامپیسم از راه رسید و بازی را بهم زد و باز با رای اوردن در ابان سال گذشته ثبات اقتصادی ما را بیشتر زیر سوال برد. علاوه بر این بدقولی شبکه‌های تراستی برای برگرداندن دلار صادراتی هم مشکل را بیشتر کرد. اگر طرف غربی درست عمل کند و دست از تهدید بردارد و به بازی برد-برد تن دهد و در داخل عده‌ای منافع ملی را بر منافع شخصی ترجیح دهند امید بهبود است.
*ارزیابی شما از نوع کنشگری نهاد‌های تصمیم‌گیر در برابر اعتراضات به چه صورت بوده است؟
دولت خوب عمل کرد در همان روز‌های اول ریاست جمهور از وزیر کشور خواست با معترضین برخورد منطقی و اصولی بشود و خود ایشان جلسه‌ای با زعمای بازار داشت که هر دو طرف اظهار رضایت داشتند. اما مشکل همان نکته‌ای است که قبلا اشاره شد. اعتراض ناگهان به ضد اهداف خود تبدیل می‌شود و به جای انکه به جواب برسد سبب مشکلات بیشتر می‌شود. به نظر می‌رسد عامل سیاست زدگی یکی از افات کشور ماست. یعنی فکر می‌کنیم مشکل همه‌چیز در سیاست نهفته است. سیاست مقوله مهمی است، اما قرار نیست تمام فکر و ذکر ما بشود. این البته یک مشکل تاریخی است. در این شرایط می‌بینیم جریانات سیاسی هم شروع به بهره‌برداری می‌کنند و بر موج نارضایتی سوار می‌شوند و همین کار را سخت می‌کند. گاها، چون فزون خواه هستیم و خردورز هم نیستیم اعتراض می‌شود اغتشاش و حمله به مراکز دولتی و اسیب به منافع ملی. چاره‌ای نیست جز اینکه فرهنگ درست اعتراض نهادینه شود. یادش بخیر در دورانی که مدارس درسی به عنوان درس هنر بود در قسمت تمرین خط زیاد می‌نوشتیم جمله ادب آداب دارد. البته خیلی هم نمی‌فهمیدیم معنای این جمله را. بعد‌ها که بزرگتر شدیم فهمیدیم چه جمله پر معنا و کابردی. هر شرایطی اداب خود را دارد پس یک نوع ادب نداریم. عزا آدابی دارد عروسی هم آداب خود را دارد. مدرسه یک جور دیگر خانه نوع دیگر. می‌خواهم بگویم ما هنوز ادب و فرهنگ اعتراض را نداریم. نوجوان و جوان ما از چه کسی باید بگیرد؟ از اولیای خود. جالب اینکه آنها چنان بچه را از بچگی به بی‌حوصله بودن پرخاشگر بودن بدبین بودن سوق داده‌اند که گاهی اوقات به قول معروف صد رحمت به بچه‌ها. به نظر می‌رسد کارکرد نهاد خانواده و کارکرد نهاد اموزش و پرورش مختل شده است. حالا‌ای بسا کارکرد نهاد اقتصاد هم مشکل پیدا کند، می‌شود همین نوجوان و جوان اغتشاشگر که خود قربانی دیگران است.
*اعتراضات در چه ابعادی خواهد بود؟
اعتراضات در روز‌های اول و البته اغتشاس در روز‌های اخیر نسبت فراوانی آن نسبت به اعتراض و اغتشاش در پاییز ۱۴۰۱ در قضیه مهسا به مراتب کمتر است. یادآوری این نکته لازم است ایران ۳۱ استان، حدودا ۴۵۰ شهرستان و ۱۵۵۰ شهر دارد. در قضایای اخیر فقط در دو درصد شهر‌های ایران تجمعات اعم از اعتراض و یا اغتشاش بوده است و حال آنکه در پاییز سه سال پیش گسترش بیشتری داشت. شاید به دلیل مطالبات زنانه سطح پراکندگی شهر‌ها بیشتر بود. قراین و شواهد نشان می‌دهد ظرف مدت کوتاهی شاهد فروکش کردن اعتراض و اغتشاشات منجر به درگیری باشیم، اما با ورود ترامپ به مسائل داخلی و ادعای حمایت از معترضین شاید برخی تصور کنند حالا وقت آن است بیش از گذشته به ساختارشکنی بپردازیم. البته هدف ترامپ در هماهنگی با پهلوی همین هم است. همانطور که سعید قاسم‌نژاد به عنوان دست راست پهلوی‌خواهان شدت گرفتن اعتراضات در شهر‌های بزرگ شد. اما همانطور که شیب اعتراضات روزبه‌روز کمتر شد، بسیار بعید است جامعه فهیم رو به‌رشد ما به سادگی در دام ترامپ و عوامل داخلی او قرار بگیرد، چراکه هویت ملی در ایرانیان بالا است و ملی‌گرایی با دو رکن ایرانیت و اسلامیت اجازه نمی‌دهد مخالفان نظام بتوانند به اهداف خود برسند. به نظرم ما امسال یکی از پر ازدحام‌ترین و شلوغ‌ترین راهپیمایی‌های بعد از انقلاب را در ۲۲ بهمن داشته باشیم.
*چرا دولت مادورو در مدت زمان کوتاهی سقوط کرد؟
قضیه مادرو خیلی شبیه به قضیه نوریگا حاکم وقت پاناما در سال ۱۹۹۰ میلادی شد. در آن سال هم در اواخر ماه ژانویه نیرو‌های آمریکایی نوریگا را با یک حمله نطامی سرنگون کردند، او را به آمریکا بردند و محاکمه کردند و به سی سال زندان محکوم شد. از دید آمریکایی جرم هر دو هم نوریگا و هم مادورو قاچاق مواد مخدر بود. البته جرم هر دو ایستادگی در برابر آمریکا و داشتن دیدگاه‌های ضد امپریالیستی بود. در هر حال آمریکایی‌ها قاچاق را بهانه کردند و ایستادگی مادورو را در هم شکستند. این قضیه نشان داد دولتمردان آمریکایی به راحتی حقوق بین‌الملل را زیر پا می‌گذارند و هرجا که منافع‌شان اقتضا کند، بی‌قاعده هستند.
