کارشناسان میگویند ایران وارد مرحله کمیابی منابع آب شده و با وجود ۶۰۰ سد همچنان با کمآبیهای نگرانکننده روبرو هستیم
آرمان ملی: این خبری مهم است و اولویت آن در بارگذاری و اطلاع رسانی اگر بیشتر از زلزله و سیلهای خانمان برانداز نباشد، کمتر نیست؛ فرونشست زمین و حالا این خبر مهم که پدیده فرونشست زمین در ایران تقریبا 90 برابر میانگین کشورهای توسعه یافته است! فرونشست، فروریزش یا نشست سطح زمین است که میتواند علتهای متفاوتی داشته باشد اما علت اصلی به وجود آمدن این شکافهای عمیق در دشتهای استان، چیزی جز مصرف بی رویه آبهای زیرزمینی و عدم مدیریت صحیح منابع آب نیست. این شکافها زیرساختهای شهرها را نشانه گرفتهاند و تشدید آنها ممکن است اتفاقات ناخوشایند و جبرانناپذیری را برای استان، به ویژه کلانشهر مشهد در پی داشته باشد. عوامل متعددی باعث ایجاد این پدیده میشوند: از جمله انحلال، آبشدگی یخها و تراکم نهشتهها، حرکت آرام زمین و خروج گدازه و یا عملیات انسانی نظیر معدن کاری یا برداشت آب زیرزمینی و نفت، برداشت و استخراج مواد معدنی، ریزش سازههای زیرزمینی مانند تونلها و یا ایجاد حفرات در اثر انحلال و برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی، نفت و گاز اما همانطور که کارشناسان تاکید میکنند، بحران آب، علت اصلی فرونشستها به حساب
میآید و با توجه به خشکسالیهای متوالی به ویژه در یک دهه اخیر و برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، پدیده فرونشست زمین در بسیاری از دشتهای حاصلخیز کشور اتفاق افتاده است و این برداشتهای بی رویه سبب شده است که مشکلاتی مضاعف نیز بر بحران آب اضافه شود، به نحوی که امروزه خود به صورت مشکلات اساسی بروز کرده و نه تنها بحران آب را جدیتر کرده است بلکه پیامدهای منفی دیگری را نیز در پی داشته است.فرونشست اما تنها مختص به دشتها نیست به شهرها و خیابانهای محل عبور مردم و اتومبیلها هم کشیده شده است. ممکن است که شما تا حالا زمین زیر پایتان خالی نشده باشد اما حتما تصاویر و فیلمهای در ارتباط با فرونشست که گودالهای وسیع و عمیقی را بیخگوش شما به وجود آوردهاند، مواجه شدهاید.
در بحث فرونشست به بحران دیگری به نام کم آبی و تاثیر متقابل آن بر فرونشست اشاره کردیم. همین روز گذشته همزمان با اعلام خبر 90 برابری میانگین فرونشست ایران در مقایسه با کشورهای توسعه یافته، که توسط نماینده اصفهان در شورای عالی استانها مطرح شد، یک کارشناس حوزه آب هم در گفتوگویی رسانهای اعلام کرد که وارد مرحله کمیابی منابع آب شدهایم و ادامه داد که با وجود ۶۰۰ سد همچنان با کمآبیهای نگرانکننده روبرو هستیم. او به عواملی که منجر به کم آبی شدهاند ازجمله ساختن سدها هم اشاره کرد.
قطع شدن جریان آب زاینده رود باعث فرونشست زمین در اصفهان شد
محمدرضا فلاح، نماینده اصفهان در شورای عالی استانها در گفتوگویی که با خبرگزاری ایلنا داشته ضمن اشاره به فرونشست زمین و میانگین آن نسبت به سایر کشورها، نیم نگاهی هم به زایندهرود و علت اصلی خشکی آن انداخته است. او توضیح داده که «عامل اصلی پدیده فرونشست زمین کاهش آبهای زیر زمینی است که متاسفانه در بسیاری از کشورها این پدیده اتفاق میافتد و پدیده فرونشست زمین در ایران تقریبا به میزان 90 برابر میانگین کشورهای توسعه یافته است که متاسفانه شامل بسیاری از شهرها و به ویژه کلانشهر اصفهان، تهران، گیلان، مازندران و ... شده که عامل اصلی این فرونشست افت آبهای زیرزمینی و کسری مخازن آبخوانهاست که در بسیاری از شهرها رخ داده است.»
او گفته بر اساس تحقیقاتی که کارشناسان انجام دادهاند، عمده اصلی این فرونشست همین کاهش آبهای زیرزمینی است و ادامه داده: در کشور ما که دارای اقلیمی گرم و خشک است و به ویژه شهرهای مرکزی کشور مانند اصفهان که یک اقلیم گرم و خشک جغرافیایی را نسبت به بعضی از استانهای دیگر دارد و تقریبا استانی کم آب است، این فرونشستها بیشتر رخ داده که بسیاری از کارشناسان و افرادی که در زمینه محیط زیست فعالیت دارند تلاش میکنند که راهکاری را برای این مشکل پیدا کنند.
به گفته عضو شورای عالی استانها: فرونشست یک عامل طبیعی است و ما تلاش میکنیم که در آینده این فرونشستها به حداقل برسد و ساخت و سازها به ویژه در کلانشهر اصفهان در جاهایی صورت بگیرد که فرونشست در آنجا کمتر است و از لحاظ سازهای باید به سمت و سویی برویم که فرونشستها به این ساختمانها کمتر آسیب برساند. ضمن اینکه در اصفهان تلاش کردهایم که از ارتفاع ساختمانها کاهش یابد که حداقل در تشدید فرونشست تاثیر آنچنانی نداشته باشد.
فلاح تاکید کرده که «باید تلاش شود که جریان آب مداومی در زایندهرود جاری شود. چرا که یکی از عوامل اصلی فرونشست زمین در اصفهان قطع شدن این جریان مداوم آب در زایندهرود است که متاسفانه حدودا از سال 1397 صورت گرفت. قطع شدن جریان آب زایندهرود همچنین باعث تخریب محیط زیست و آسیب به کشاورزان منطقه، تولید و لطمه به تامین آب شرب در اصفهان شد. اگر بخواهیم در اصفهان تا حدودی از فرونشست زمین جلوگیری بکنیم مدیران کشوری و متولیان امر و بویژه وزارت نیرو باید تلاش کنند جریان مداوم زاینده رود را برقرار کنند. اگر این جریان برقرار شود شاید تا حدودی آبخوانها تغذیه و از پدیده فرونشست جلوگیری شود.»
او ادامه داده: البته جاری شدن آب زایندهرود صرفا برای شهر یا استان اصفهان نیست و مانند دریاچه ارومیه یکی از رگهای حیاتی کشور است. امیدواریم زایندهرود هم مثل دریاچه ارومیه پرآب و آب در آن جاری شود. اگر این اتفاق بیفتد فرو نشست در کل کشور تا حدود زیادی کاهش مییابد.
صدمات وارده به اماکن تاریخی قابل جبران نیست
نماینده اصفهان در شورای عالی استانها در خصوص راهکارهایی که برای پدیده فرونشست زمین در نظر گرفته شده، گفته «در شورای عالی استانها طرحی در کمیسیونها مطرح شده که از این پدیده جلوگیری شود. همچنین برای این طرح دبیرخانهای در کل کشور تشکیل میشود و با تشکل اعضای بسیاری از وزارتخانهها از جمله نیرو، کشاورزی، وزارت کشور و ... میتوانند نقش اساسی در جلوگیری از پدیده فرونشست را داشته باشند. امیدوارم این دبیرخانه شکل بگیرد و در تمام استانها نقش آفرینی کند و همه دستگاهها بتوانند به پدیده فرونشست ورود پیدا کنند.»
فلاح توضیح نداده که چه کارهایی باید صورت بگیرد اما به این نکته مهم اشاره کرده که «هم اکنون در خود مرکز شهر اصفهان پدیده فرونشست متاسفانه صدمات بسیاری را به آثار تاریخی ما که ثروتهای ملی کشور هستند از جمله سی و سه پل و میدان نقش جهان وارد کرده است. در این اماکن تاریخی فرونشستهایی به وجود آمده و آسیبهایی وارد شده که قابل جبران نیستند.»
فلاح ادامه داده: «در محدوده منطقه 11 و 15 شهر اصفهان متاسفانه با پدیده فرونشست زمین مواجهایم همچنین در اطراف اصفهان از جمله شاهین شهر، فلاورجان و نجفآباد و اطراف فرودگاه شهید بهشتی نیز متاسفانه فرونشستگی زمین را به وفور مشاهده میکنیم. در اطراف شهر خورزوق که نزدیک اصفهان است فرونشست را داشتهایم. ضمن اینکه در خود محلههای مرکزی شهر هم پدیده فرونشست را داریم و همه این فرونشستها بر اثر کاهش آبهای زیر زمینی رخ داده است.»
به نظر می رسد راهکارهای مطروحه بیشتر در مسیر کاهش حفر زمین برای برداشت آبهای زیرزمینی و ایجاد راهکارهایی برای ذخیره سازی آبهای بارشی باشد. هرچند به نظر نمیرسد که زمانی که زیرساختها با مشکلات عدیدهای مواجه هستند، به این زودیها بتوان به طور اصولی و علمی هم از هدررفت آب جلوگیری کرد و هم مانع برداشت بی رویه آبهای زیرزمین شد.
مراقب بمب های ساعتی بی صدا باشید
در کشور ما در اکثر استانها فرونشست زمین در حال وقوع است و تنها استان گیلان از این پدیده مستثنی است و حتی در استانهای شمالی کشور مانند مازندران و گلستان نیز شاهد فرونشست هستیم و در استانهای جنوبی که در کنار خلیج فارس هستند نیز این فرونشستها قابل مشاهده است و استانهای خوزستان، خراسان جنوبی، خراسان رضوی به شدت درگیر فرونشست زمین هستند و شدت فرونشست زمین در استانهای کرمان و یزد نیز بالا است. کارشناسان، فرونشست را «خطرناکترین مخاطره طبیعی» دانستهاند، زیرا «قابل مشاهده نیست و زمانی متوجه این رخداد میشویم که دچار آن شدهایم.» در تهران فرونشست زمین مناطق ۱۷،۱۸ و ۱۹ شهر را درگیر کرده است. دلیل فرونشست زمین در پایتخت حفر چاههای نیمه عمیق و عمیق برای تأمین آب مورد نیاز تشخیص داده شده و همانطور که در رابطه با نسبت کم آبی و حفر چاه برای برداشت آبهای زیرزمینی و تاثیر آن بر فرونشست، توضیح داده شد، این موضوع سبب میشود لایههای زمین از آب تهی شوند و فرونشست رخ دهد.
بر اساس گفته کارشناسان در سال گذشته، برای نواحی جنوب غربی تهران سالانه از ۵ تا حتی ۳۰ سانتیمتر فرونشست گزارش شده است. پدیده فرونشست پدیده بحرانزایی است که تأثیر عمده آن بر موضوع کشاورزی، فضای سبز و محیط زیست و نه تنها دشتهای تهران که سراسر کشور دارد.
پس بهتر است بدانید که خطر فرونشست در کمین شماست و تا راهکاری موثر برای آن ارائه نشود مثال آنچه بمب ساعتی بیصدا (لقبی که فرونشست توسط رسانهها به آن نائل شد) جان و مال شما را تهدید میکند.
