ایران بازمانده از دلارزدایی در تجارت
اعمال تحریمهای مختلف اقتصادی از سوی آمریکا مبادلات اقتصادی کشورهای مختلفی را دچار چالش کرده که از بارزترین آنها میتوان به ایران، روسیه اشاره کرد. در این راستا دلارزدایی از جمله رویکردهایی به شمار میآید که چین به عنوان سردمدار اجرای آن در دنیاست و توانسته با ایجاد پیمانهای مختلف با برخی از کشور تبادلات تجاری را بدون دلار انجام دهد، اما ایران با وجود آسیبهای جدی ناشی از تحریمهای آمریکا تاکنون موفق نشده است تا مبادلات خود را بدون دلار به مرحله اجرا درآورد. کارشناسان معتقدند روابط حاکم بر بانکهای آمریکایی در برخی از بانکهای چینی عامل اصلی این مشکل است و زمان بیشتری برای گام برداشتن در مسیر دلارزدایی و حذف تبعات تورم ناشی از آن نیاز دارد تا بتوان شعار مهار تورم و رشد تولید را با این فرآیند محقق سازد.
چین، موفق در تجارت بینالمللی با دلارزدایی
سینا ابوالحسینی، کارشناس اقتصاد بینالملل در این خصوص به «آرمان ملی» گفت: حذف دلار از مبادلات بینالمللی از جمله گزینههایی است که طی دهه اخیر آغاز شده است و چین نیز پرچمدار این رویکرد در جهان است و در سال 2021 بانک مرکزی چین اعلام کرد که بیش از نیمی از مبادلات خود با دنیا را بدون دلار و با استفاده از یوآن انجام میدهد، البته چین از پشتوانه اقتصادی خوبی برخوردار است و به عنوان یک ابرقدرت اقتصادی شناخته میشود و توانسته است که با کشورهای مختلف پیمان پولی منعقد کند و با ارزهای برتر به جز دلار یا یوآن ارتباط تجاری برقرار میکند. او افزود: چین در حال حاضر حدود 50 درصد از روابط تجاری خود را بدون دلار با دنیا انجام میدهد که از ابتدای این فرآیند زیاد مورد توجه جهان قرار نگرفت، اما چین همچنان ارتباط با کشورهای دیگر را با ارز ملی انجام داد و هر ساله به بررسی نقاط قوت و ضعف آن به طور جدی پرداخت و در این مسیر به قوت بیشتری گام برداشت تا جایی که به عنوان یک الگوی برتر برای کشورهای دیگر نیز معرفی شد و به یک نمونه عملی در این زمینه تبدیل شد.
پیمان پولی دوجانبه ابزار مقابله با دلار
ابوالحسینی اضافه کرد: ایجاد پیمان پولی دوجانبه از شروط اصلی ارتباط با کشورهای دیگر بدون دلار محسوب میشود و اتاقهای تسویه مالی شکل میگیرد، در این میان امارات ازجمله کشورهایی است که به این پیمان پیوسته و تجارت یوآنی بین این دو کشور شکل گرفته است. او ادامه داد: سوئیفت یکی از مشکلاتی به شمار میآید که بر سر راه مبادلات تجاری بدون دلار قرار دارد و چین نیز با آن مواجه شد و به منظور انجام این کار سیستم پرداخت cips را جایگزین پرداختهای فرامرزی انتخاب کرد و در این راستا مشکلات موجود در این زمینه را به راحتی دور زد و دلارزدایی را عملیاتی ساخت و در این بین سایر ارزها نیز مورد تهدید واقع شدند.
دلیل عدم اجرای دلارزدایی در ایران
این کارشناس اقتصادی درباره دلیل اجرایی نشدن دلارزدایی از مبادلات ایران و چین گفت: چین با بسیاری از کشورها مانند روسیه پیمان پولی دوجانبه بسته است و تعامل دوجانبه بین دو کشور در مبادلات تجاری ایجاد شده است، اما ایران مسیر تجاری با چین را آنچنان که باید و شاید با این کشور ایجاد نکرده است و حتی قرارداد 25 ساله نیز تاکنون به صورت جدی و شفاف مشخص نیست. هرچند بانکهای ایرانی نمیتوانند با بانکهای بزرگ چین کار کنند چون این بانکها سهامدار آمریکایی دارند و به دلیل مشکلات فنی نمیتوانند با آنها کار کنند. این کارشناس توضیح داد: رویکرد حذف دلار در مراحل نخستین خود قرار دارد و ایران نیز در این راستا سامانه سپام را به سامانه spfs روسیه وصل کرده است و گامهای نخستین را در این زمینه برداشته است و اجرایی شدن حذف دلار بین ایران و چین نیاز به برقراری رابطهای کارگزاری است تا تجارت دراین خصوص شکل گیرد تا در بلند مدت قادر به عملیاتی کردن حذف دلار در روابط تجاری خود به ویژه با چین باشد.
چرایی و چگونگی حاکمیت دلار؟
محمد مسعود نجفی قدسی، کارشناس مسائل اقتصادی در این خصوص معتقد است: پس از جنگ جهانی دوم، اقتصاد اروپا و کشورهای درگیر جنگ متلاشی شد و تنها کشوری که از این فرصت استفاده کرد و نظارهگر این وضعیت بود، آمریکا بود و اعلام کرد که دلار باید حاکمیت ایجاد کند و با پذیرش اروپا، دلار به ارز مبادلات جهانی تبدیل شد. متأسفانه این مسأله به حربهای برای آمریکا تبدیل شد، به طوری که با توجه به اینکه دلار را که به عنوان یک عامل تبادل بوده است، هر کشور که رگ حیاتی مبادلهایاش دلار بود را تحت فشار قرار داد. نجفی قدسی بیان کرد: جایی هر یک دلار در هرجای جهان باید تحت نظر سیستم آمریکایی باشد و این گونه است کشورهایی که با آمریکا مشکل دارند ، رگ حیاتشان در دست آمریکا خواهد بود. او ادامه داد: آمریکا خود یکی از بدهکارترین کشورهای دنیاست که بدهی آن تقریبا ۲۰ تریلیون دلار است و عمدتاً به چین، ژاپن بدهکار است و این بدهی وحشتناک، دلار را به یک ارز پوشالی تبدیل میکند که البته به دلیل قدرت نظامی و اقتصادی هنوز توانسته آن را حفظ کند. نجفی قدسی ادامه داد: با وجود اینکه اقتصاد آمریکا یک اقتصاد بحرانی است، بهترین راهکار به منظور اینکه
کشورها اقتصاد خود را به دلار گره نزنند این است که پیمانهایی را تشکیل دهند که این پیمانها، پولی باشد و هم اکنون کشورهایی نظیر روسیه، چین در بین مبادلات خود اقدام به حذف دلار کردند، اما پرسش اینجاست که چرا متأسفانه سیستم پولی و مالی کشور ما از این اقدام هراس دارد؟او ادامه داد: پس از جنگ روسیه با اوکراین، آمریکا درصدد این بود که همان اقدامی که بهزعم خود بر سر ر ایران مانند تحریم و بستن تمام بانکها آورد را نیز علیه روسیه انجام دهد در حالی که روسیه بلافاصله پس از گذشت سه ماه و تغییرات در سیاستهای پولی و مالی و حذف دلار نه تنها ضربهای به اقتصادش وارد نشد، بلکه قدرت اقتصاد خود را به آمریکاییها نشان داد، اما در ایران متأسفانه با وجود برخورداری از قدرت نفت، گاز و منابع عظیمی که نمود قدرت اقتصادی در جهان به حساب میآید و تولید ناخالص ملی، معادن و منابع خوب است، تفکر سیاستمداران پولی و مالی کشور غالبا به غرب وابسته است و از حذف دلار در اقتصاد هراس دارند، در حالی که باید از کشورهای دیگر درس بگیرند و باید رشته ارتباط خود را با دلار قطع کنیم. این کارشناس اقتصادی گفت: با وجود پیمانهایی که اخیراً با کشور چین
منعقد شد و همچنین پیمان بریکس، اگر ایران وارد این پیمانها شود، قدرت عظیمی از این پیمانها میتواند ببرد و اگر بتواند با این پیمانها خوب حرکت و دلار را حذف کند، اقتصاد ایران شکوفاتر میشود. نجفی قدسی توضیح داد: وابستگیهای دلار، نفس ما را قطع میکند و نباید این روند ادامه پیدا کند، چراکه تورم وابسته به دلار است و این وضعیت زیبنده کشور نیست و این از ضعف سیستم مالی کشور نشأت میگیرد.
الزامات حذف دلار از اقتصاد
سعید مقیسه، نایبرئیس سابق اتاق بازرگانی ایران و امارات درباره یکی از مشکلات اقتصاد کشورمان یعنی وابستگی به دلار بیان کرد: یکی از مشکلات اقتصاد ما وابستگی به دلار است و اگر ما بتوانیم وابستگی اقتصادمان را به دلار کمتر کنیم به طور قطع در وضعیتی که تحت تحریمهای شدید و ظالمانه قرار داریم به سمت رشد اقتصادی پیش خواهیم رفت، اما این موضوع الزاماتی دارد و وابسته به یک سری متغیرهای اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و حتی فرهنگی است. او اضافه کرد: چندین سال است که عملا دلار را در سیستم ثبت سفارش حذف کردیم و محاسبات نیز بر مبنای ارزهای رایج دیگر انجام میگیرد، اما چرا همچنان تجار ما و جامعه ما وابستگی به دلار دارند؟ یک طرف موضوع به فرهنگ اقتصادی جامعه با دلار باز میگردد به طوری که خیلی دنبال ارزهای دیگر نیست و سالیان سال است که دلار نسبت به ارزهای دیگر جایگاه ویژهتری در میان مردم پیدا کرده است. از سوی دیگر نکتهای که بسیار مهم است این است که تبادلات بینالمللی بر مبنای دلار انجام میگیرد. یکی از دلایل آن متأثر از نقشی است که دلار در اقتصاد دنیا ایفا میکند. این فعال اقتصادی بیان کرد: واقعیت این است که حذف دلار کار
بسیار سخت و پیچیده است و نیازمند برنامهریزی قوی و تعاملات مثبت با کشورهای مورد هدف است تا خارج از ساختار سوئیفت بتوان تبادلات ارزی را با ارزهای محلی جایگزین کرد؛ ظاهرا کشورهایی که اخیراً تحت تحریم قرار گرفتهاند از این مدل استفاده کرده و موفق بودهاند. ایران نیز توافقاتی با روسیه بر سر همین موضوع داشته است اما نکته مهمی که میماند بحث خرید و انتقال تکنولوژی از کشورهای توسعه یافته است که به نظر میرسد حذف دلار در این نوع تبادلات ارزی کمی دشوار باشد. او گفت: نمیتوانیم خود را بینیاز از تکنولوژیها روز دنیا بدانیم و از طرفی نمیتوانیم از طریق طرحهای تحقیق و توسعه داخلی با هزینههای گزاف و طی مدت طولانی مسیرهایی که کشورهای دیگر طی کردهاند را مجدد از ابتدا طی کنیم و اگرچه میتوانیم با مهندسی معکوس و بومیسازی تکنولوژِی در این زمینه موفقیتهای خوبی به دست آوریم اما کماکان در مقاطعی شاید تبادل با ارزهای رایج دو کشور غیر از دلار کمی سخت باشد ولی ناممکن نیست. مقیسه معتقد است: در زمینه صادرات و واردات نیز به خصوص با کشورهای طرف تجاری به راحتی میتوان ارزهای مورد توافق را جایگزین کرد که البته باید نسبت
به نوسانات آن ارز و امکان جابهجایی و استفاده آن در کشورهای دیگر را نیز بررسی کرد و عضویت در پیمانهای بینالمللی و ساختار یافتن کشورهای دوست و مشترک المنافع میتواند به تقویت ارزهای مشترک مشابه یورو در اتحادیه اروپا کمک کند. در هر صورت حرکت به سمت وابستگی کمتر به دلار بسیار ضروری است در عین حال باید فراموش نکنیم که توسعه اقتصادی متکی به تعاملات مثبت تجاری و سیاسی با دنیاست. او گفت: بهنظر میرسد ریشه گسترش سلطه دلار در اقتصاد ایران از نفوذ نوعی تفکر اقتصادی خاص در بدنه اجرایی کشور طی سالهای طولانی شکل گرفته و زدودن آن هر چند سخت، اما میسر است ضمناً حرکت دولت در مسیر، پیمانهای پولی یک و چند جانبه نه اختیار که بلکه یک الزام قانونی است و باید در این راستا با همت بیشتری حرکت کند و تجربه برخی کشورها در استفاده از پول ملی در مبادلات خارجی نشان میدهد این امکان نیز برای ایران وجود دارد چه آنکه برخی شرکای تجاری ایران نیز خود از سلطه دلار متضرر شده و درصدد حذف آن هستند بنابراین، این مسیر به اراده و تدبیر دولت نیاز دارد.
