آيا پکن با «کارت ايران» مقابل آمريکا بازي ميکند؟
توافق ايران و چين شمشير داموکلس پکن بر سر واشنگتن
آيا پکن با «کارت ايران» مقابل آمريکا بازي ميکند؟
سفر اخير رئيسجمهور ايران به چين را ميتوان تلاشي از سوي رئيسجمهور چين براي ترغيب واشنگتن به کاهش موضع تهاجمي فزاينده خود در قبال چين قلمداد کرد. رقابت بين ايالات متحده و چين بر سر تسلط جهاني در دوران رياستجمهوري باراک اوباما به سطح جديدي رسيد. اوباما سياست محوري خود در آسيا را به عنوان راهي براي مقابله با ابتکار عمل چيني که به عنوان اهرم قدرت اقتصادي چين براي دستيابي به دستاوردهاي سياسي، منطقهاي و جهاني شناخته ميشد آغاز کرد. از سوي ديگر، از نظر چين ايالات متحده همواره دغدغه محافظت از سلطه جهاني خود را داشته و در عين حال هر کاري که ميتواند براي به تاخير انداختن يا مختل کردن رشد چين انجام ميدهد. دونالد ترامپ با اين احساس که آمريکا بر اثر پاندمي کوويد ضعيف شد امري که بر هراس او از سبقت گرفتن چين از آمريکا افزود بار ديگر صحنه رويارويي دو کشور را به مرحله تازهاي ارتقا داد و باعث تشديد تنش بين دو کشور شد.
افزايش رقابت
اين چيزي است که ايالات متحده عميقا نگران آن است: ظهور چين براي تبديل شدن به قدرتمندترين اقتصاد جهان. در اين سند آمده است: پکن اغلب از قدرت اقتصادي خود براي وادار ساختن کشورهاي ديگر به منظور پذيرش خواستههايش استفاده ميکند. چين از باز بودن اقتصاد بينالملل سود ميبرد و دسترسي به بازار داخلي خود را محدود ميکند و به دنبال آن است که جهان را بيشتر به جمهوري خلق چين وابسته سازد و در عين حال وابستگي خود را به جهان کاهش دهد. دادههاي بانک جهاني نشان ميدهند که توليد ناخالص داخلي چين در سال 2021 ميلادي 27. 3 تريليون دلار بود در حالي که اين رقم براي ايالات متحده 23 تريليون دلار بوده است. آخرين پيش بينيهاي رشد چشمانداز اقتصاد جهان توسط صندوق بينالمللي پول براي سال 2024 ميلادي رشد اقتصادي آمريکا را يک درصد در مقايسه با رشد 4. 5 درصدي چين نشان ميدهد. طبق پيش بيني صندوق بينالمللي پول توليد ناخالص داخلي به عنوان سهم يک کشور از توليد ناخالص داخلي جهان در سال 2025 براي چين 19. 41 درصد در مقايسه با 14. 71 درصد براي ايالات متحده خواهد بود. در چنين شرايطي «شي جين پينگ» رئيسجمهور چين در ماه دسامبر از عربستان سعودي بازديد به عمل آورد. از دهه 1950 ميلادي امريکا دلال اصلي قدرت در خاورميانه بوده است. با اين وجود، اکنون امريکا با افزايش رقابت از سوي چين مواجه است. برجستهترين پيام سفر شي اين بود که کشورهاي منطقه نسبت به پکن موضع مستقلتري نسبت به آنچه آمريکاييها ميخواهند اتخاذ ميکنند. ظاهرا ايالات متحده نگران ارتباطات رو به رشد چين با متحدان آن کشور در خاورميانه است و واشنگتن به اين متحدان اعلام کرده که روابط عميقشان با پکن ميتواند همکاري با ايالات متحده متحد استراتژيک و شريک امنيتي اصليشان را دچار اختلال سازد.
اصلاح روابط
در چنين بستري ابراهيم رئيسي رئيسجمهور ايران از سوي شي جين پينگ براي ديدار از چين دعوت شد، اما انگيزه شي از اين دعوت چه بود؟ شوراي همکاري خليج فارس و چين در پايان سفر شي به عربستان سعودي در بيانيهاي که پس از نشست شوراي همکاري خليج فارس - چين در رياض منتشر شد خواستار مذاکره دوجانبه بر اساس قواعد حقوق بينالملل براي حل مناقشه بر سر سه جزيرهاي شدند که بين ايران و امارات متحده عربي قرار دارند. اين در تضاد با موضع ايران در رد قاطعانه هرگونه گفتوگو در مورد اين موضوع بود. تهران بهشدت واکنش نشان داد و حتي دست به اقدامي بيسابقه زد و سفير چين را احضار کرد تا پکن را بهخاطر اين اقدام محکوم کند. متعاقبا روابط دو دولت تيره و تار شد و برخي کارشناسان دعوت شي از رئيسي را تلاشي براي اصلاح روابط چين با تهران قلمداد کردهاند. البته اين استدلال ميتواند تا حدي درست باشد. با اين وجود، اين اقدام ميتواند در واکنش به ادامه بدتر شدن روابط بين پکن و واشنگتن و هم چنين موضع تهاجمي بايدن در قبال چين در سخنراني اخيرش باشد. در ماه مارس 2021 ميلادي دولتهاي ايران و چين سندي تحت عنوان مشارکت راهبردي جامع ايران و چين امضا کردند که جزئيات آن منتشر نشده است. شي ايده اين توافق را در جريان سفر خود به ايران در سال 2016 ميلادي مطرح کرده بود. در ژوئن 2020 ميلادي نسخه نهايي ايراني اين توافق که با پکن به اشتراک گذاشته شد توسط نيويورک تايمز به بيرون درز کرد. به گفته نيويورک تايمز طبق توافق صورت گرفته سرمايهگذاري چين در ايران در مدت 25 سال به 400 ميليارد دلار ميرسد در حالي که در ازاي آن چين از عرضه نفت ايران با تخفيف زيادي در مدت مشابه برخوردار خواهد شد. براي دولت ايران عملياتي کردن توافق در راس برنامه سفر رئيسي به چين بود. رئيسي پيش از عزيمت به تهران در فرودگاه گفت: در اين سفر ابتدا اجراي سند راهبردي 25 ساله امضا شده بين دو کشور پيگيري ميشود. بر اساس گزارش اتاق بازرگاني ايران و چين ارزش صادرات غير نفتي ايران به چين در سال 2022 ميلادي به 6. 3 ميليارد دلار و صادرات چين به ايران به ارزش 9. 4 ميليارد دلار بوده است. به رغم آنکه اين اعداد در نوسان هستند.
چين و آمريکا؛ عميقا مرتبط با يکديگر
چين و ايالات متحده دو اقتصاد بزرگ جهان بهرغم رقابتشان عميقا با يکديگر مرتبط هستند. بر اساس گزارش بلومبرگ تجارت کالا بين ايالات متحده و چين در سال 2022 ميلادي به بالاترين حد خود رسيد. مجموع تجارت کالا بين دو کشور به 690 ميليارد دلار افزايش يافت. اين تجارت تقريبا به ميزان 2 ميليارد دلار در روز است که ايالات متحده را به بزرگترين شريک تجاري چين از نظر فروش صادرات تبديل ميکند. اگرچه چين صرفا يک توافق راهبردي بلند مدت با ايران را امضا کرده که ممکن است واکنش واشنگتن را به دنبال نداشته باشد، اما اجراي چنين توافقي داستان متفاوتي خواهد بود. عملياتي کردن يک توافق بلند مدت راهبردي با دولت ايران مستلزم پذيرش خطر اساسي تبديل شدن رقابت هژمونيک ايالات متحده و چين به يک درگيري است به ويژه در شرايط فعلي که روابط بين آمريکا و چين در آستانه فروپاشي قرار دارد. بنابراين، شي واقعا با دعوت از رئيسي براي سفر به پکن به چه چيزي فکر کرده بود؟ اين احتمال وجود دارد که حرکت جنجالي او بازي با کارت ايران در برابر آمريکا باشد تا واشنگتن را از موقعيت تهاجمي کنوني خود عقب براند.
