آيا طرح جايگزين برجامي عملياتي شده است؟
آمريکا بههمراه کشورهاي اروپايي عضو برجام حداقل از يک ماه پيش، اجراي طرح موسوم به «پلن بي» يا طرح جايگزين برجام را آغاز کرده و در حال افزايش تدريجي فشارها عليه ايران هستند. مذاکرات احياي توافق هستهاي يا همان برجام به بنبست رسيده و شانس احياي برجام در دو سال آينده بهشدت پايين آمده است. تحولات هفتههاي اخير نشان ميدهد که کاخ سفيد بهطور بيسروصدا به اجراي طرح جايگزين برجام روي آورده است. قبل از ورود به بحث طرح جايگزين ابتدا بايد ديد که اين طرح شامل چه چيزهايي ميشود. معمولا وقتي صحبت از طرح جايگزين برجام ميشود، ذهن بسياري از تحليلگران به سرعت به سمت جنگ سوق پيدا ميکند. اما جنگ همچنان يک سناريوي بعيد است و جايگزين برجام ضرورتا جنگ نظامي نيست. طرح جايگزين دولت بايدن براي مديريت پرونده برجام شامل افزايش تصاعدي فشارهاي اقتصادي و ديپلماتيک و ايجاد اجماع منطقهاي و غربي عليه ايران ميشود. فعلا بحث مکانيسم ماشه مطرح نيست، اما در آينده اگر اوضاع متشنج شود، فعالسازي اين مکانيسم هم دور از انتظار نيست. با اين تعريف، طرح جايگزين برجام از چند هفته پيش وارد مرحله عملياتي شده و بدون هياهوي رسانهاي به پيش ميرود، اما نشانههاي اجراي اين طرح چيست؟ بارزترين نشانههاي اجراي پلن بي، تلاش بيسروصداي دولت بايدن براي محدود کردن تعاملات مالي ايران با امارات، عراق و ترکيه - خصوصا ورود دلار- و نيز تحرک دوباره دولت بايدن براي محدود کردن فروش نفت ايران به چين است. بيش از يک ماه پيش بانک فدرال رزرو نيويورک در اقدامي که عراقيها را غافلگير کرد، ضوابط سفت و سختي براي ورود دلار به عراق تعيين کرد. در حالي که قبلا ورود دلار به بانکهاي عراقي ضوابط نسبتا آساني داشت، آمريکاييها بهطور غيرمنتظره درگاهي تعبيه کردند و فقط نقل و انتقالاتي را تاييد ميکنند که مقصد آن مشخص باشد. اين اقدام عملا ورود دلار به بانکهاي عراقي را بهشدت محدود کرد و باعث تلاطمات ارزي در عراق شد. چراکه بسياري از درخواستهاي ارائه شده توسط بانکهاي عراقي براي دريافت دلار از طرف آمريکا رد شد. بهانه آمريکا براي اين کار جلوگيري از قاچاق دلار به ايران بود. هنوز ماجراي دلار عراق فروکش نکرده بود که آمريکا يک مقام بلندپايه را به امارات فرستاد تا به اماراتيها بابت آنچه عدم پايبندي به تحريمهاي مالي خوانده ميشود، تذکر دهد. هنوز از جزئيات سفر اين مقام خبري نيست. همزمان، راب مالي، نماينده ويژه آمريکا در امور ايران، يک هفته پيش اعلام کرد که آمريکا فشارها بر چين براي محدود کردن خريد نفت از ايران را بيشتر خواهد کرد. راب مالي در آخرين اظهار نظر در مورد ايران از «ديپلماسي» بهطور عام با ايران دفاع کرد، ولي در عين حال تلويحا تاييد کرد که ديپلماسي محدود به برجام نيست و اگر برجام دچار بنبست شده است، ديپلماسي ادامه پيدا خواهد کرد. ميخائيل اوليانوف، نماينده روسيه در مذاکرات وين، در يک گفتوگوي مطبوعاتي اخير گفته است که مذاکرات وين به بنبست رسيده و غربيها ديگر اراده سياسي براي احياي برجام ندارند. اين اظهارات در شرايطي مطرح شد که طبق گزارش روزنامه فايننشال تايمز، اتحاديه اروپا، با حمايت فرانسه و آلمان، در حال بررسي حقوقي قرار دادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامي در فهرست گروههاي تروريستي است، اقدامي که اگر انجام شود آخرين اميدها به احياي برجام را از بين خواهد برد.
*بايدن قيد توافق را ميزند؟
فضاي ديپلماسي بين ايران و غرب به دليل مجموعهاي از تحولات منطقهاي و فرامنطقهاي به سمت تنشزايي در حال حرکت است. در چنين فضايي، آمريکا وارد تب و تاب انتخاباتي شده و اروپا نيز در حال خروج از زمستان است. همچنين، در منطقه نيز اسرائيل درگير تنشهاي مزمن داخلي شده و دولت افراطي نتانياهو براي انحراف توجهها از اين وضعيت، سطح تنشها را بالا برده است. در اين ميان، برجام از ليست اولويتهاي تقريبا اکثر طرفها خارج شده و به موضوعي ثانوي تبديل شده است. البته اين بدان معني نيست که ديگر بحث مديريت تنش با ايران براي غربيها اهميت ندارد. بلکه به عکس، دولت بايدن به احتمال زياد تلاش خواهد کرد که در عين افزايش تدريجي فشارها بر ايران از خروج تنشها از کنترل جلوگيري کند. به هر حال، پنجره احياي برجام که در دو سال گذشته باز بود، تقريبا بسته شده و به دليل تحولات گوناگون اکنون برجام ديگر در اولويت کاخ سفيد نيست اما بايد به ياد داشت که قاتل اين توافق دوباره به صحنه بازگشته است و از آنجا که هرگونه توافق با ايران عامل تشديد اختلافات سياسي در واشنگتن است، احتمالا بايدن به مديريت تنشها بسنده کند و قيد توافق را بزند.
