زمان تجدید نظر در سیاست نگاه به شرق؟

انتشار اقدام ضد ایرانی پکن در همراهی با اعضای شورای همکاری خلیج فارس بحث‌هایی را در ایران در مورد کارآمدی سیاست خارجی «نگاه به شرق» برانگیخت. این نخستین باری بود که چین این موضع را به صورت علنی بیان می‌کرد. علاوه بر آن، در بیانیه دیگری که چین و اعضای شورای همکاری خلیج فارس منتشر کرده‌اند چین از موضع امارات متحده عربی در مورد جزایر سه‌گانه حمایت کرده است. چین به‌طور معمول در قبال مسائل حساس منطقه خلیج‌فارس موضع محافظه‌کارانه‌ای اتخاذ کرده بود، اما به‌طور کلی آن کشور به‌طور کامل با مواضع کشور‌های منطقه در خصوص برنامه هسته‌ای ایران، سیاست منطقه‌ای، برنامه موشکی و پهپادی و اختلافات ارضی همسو بوده است. با این وجود، به نظر می‌رسد منافع فزاینده چین از همکاری با کشور‌های عضو شورای همکاری خلیج فارس باعث شده تا رویکرد آن کشور نسبت به مسائل خلیج فارس از جمله اختلافات بر سر مسائل ارضی، امنیتی و نظامی به ضرر ایران تغییر کند. برای مثال، عربستان سعودی ۱۸ درصد نفت خود را به چین می‌فروشد. دو کشور طرح چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان را با طرح کمربند و جاده چین مرتبط ساخته و یک رابطه عمیق و مکمل برقرار کرده‌اند. تجارت بین دو کشور در سال ۲۰۲۱ میلادی به ۸۰میلیارد دلار رسید (در مقایسه با آن تجارت ایران و چین به ۱۴. ۸ میلیارد دلار رسید) و شرکت‌های چینی از سال ۲۰۰۵ تاکنون بیش از ۳۶ میلیارد دلار قرارداد در عربستان سعودی به دست آورده‌اند. چین شریک تجاری شماره یک عربستان سعودی محسوب می‌شود چین تامین کننده فناوری، مشتری بلندمدت انرژی و شریک استراتژیک جامع با یک کرسی دائمی در شورای امنیت سازمان ملل متحد قلمداد می‌شود. این واقعیت نشان می‌دهد که چین ممکن است از یک سیاست منطقه‌ای عدم تعهد به سمت سیاست ائتلاف‌سازی تغییر جهت دهد. با این وجود، دخالت چین در منطقه امروز بیشتر به مصون‌سازی نزدیک است و نه سیاست اتحاد. در واقع، ایران و چین در مارس ۲۰۲۱ سند همکاری راهبردی جامع امضا کردند و ایران قرار است در سال ۲۰۲۳ به سازمان همکاری شانگهای به رهبری چین بپیوندد. منشور آن سازمان بر اصول «احترام متقابل به حاکمیت، استقلال، تمامیت ارضی دولت‌ها و تخطی از مرزها» تاکید می‌ورزد. موضع چین در قبال ایران ا تکیه به سیاست خارجی «نگاه به شرق» را با علامت سوال روبه‌رو کرده است سیاستی که برخی از آن تحت عنوان راهبردی مهم برای دور زدن تحریم‌های آمریکا، پیشبرد شکوفایی اقتصادی ایران و جلب حمایت چین از نظام سیاسی و نخبگان ایران دفاع می‌کنند. اظهارات شی در عربستان سعودی نشان می‌دهد که سیاست نگاه به شرق ایران و عضویت آن کشور در سازمان‌هایی مانند سازمان همکاری شانگهای و اتحادیه اقتصادی اوراسیا در غیاب رابطه متعادل با غرب نتیجه چندان مطلوبی به دنبال نخواهد داشت. برخی این ذهنیت را دارند که جهان به دو بخش شرق و غرب تقسیم شده و برای تقویت استدلال خود به منافع مشترک چین و ایران در رویارویی با ایالات متحده اشاره می‌کنند. با این وجود، واقعیت آن است که نوع رویارویی چین و با آمریکا متفاوت از جنس رویارویی ایران با ایالات متحده است. البته در رویارویی چین با آمریکا نیز دشمنی مبتنی بر منطق بازی حاصل جمع صفر وجود دارد اما رقابت آن دو کشور تحت تاثیر روابط نزدیک اقتصادی چین با ایالات متحده است.