غرفه‌داری یا گردشگری؟

حضور ایران در نمایشگاه کتاب استانبول
غرفه‌داری یا گردشگری؟

سی و نهمین دوره نمایشگاه کتاب استانبول از 3 تا 11 دسامبر در محل نمایشگاه‌های دائمی استانبول(تویاپ) با شرکت 800 موسسه انتشاراتی‌- ‌مطبوعاتی و نشریات ادواری و موسسات فرهنگی و ادبی و شرکت‌های رسانه‌ای از کشور ترکیه و 91 ناشر و آژانس ادبی از 15 کشور در 10 سالن برگزار شد.
نمایشگاه در یک نگاه
این نمایشگاه مانند نمایشگاه تهران، بیش از آنکه نمایشگاه باشد، فروشگاه بزرگ کتاب است. برنامه‌ها و فعالیت‌های این نمایشگاه در سه محور قابل بررسی است: بخش نمایشگاهی، بخش رویدادهای فرهنگی و بخش بین‌الملل. در بخش نمایشگاهی بیش از 800 ناشر و موسسه فرهنگی و ادبی و مطبوعاتی از کشور ترکیه کتاب‌های خود را برای فروش با تخفیف عرضه کردند. به‌طور میانگین در طول 10 روز برگزاری نمایشگاه چیزی حدود 600 هزار نفر برای بازدید و خرید کتاب به نمایشگاه آمدند. بیش از 70 درصد کتاب‌ها توسط چند موسسه بزرگ انتشاراتی در ترکیه منتشر شده بود و اکثر فضاهای خوب نمایشگاه در اختیار این موسسات بودند. در بخش بین‌الملل نیز به‌طور میانگین هر روز 20 الی 25 جلسه سخنرانی یا نشست فرهنگی یا ادبی در نمایشگاه برگزار شد. اکثر این جلسات را خود ناشران ترکیه برگزار کردند و در موضوعات نشر و کتاب در ترکیه صحبت به میان آمد. علاوه بر نشست‌ها و رونمایی‌های مختلف کتاب در سالن ویژه‌ای برنامه‌های جشن امضا با حضور نویسندگان کتاب‌ها برگزار شد. بخش بین‌الملل نمایشگاه کتاب استانبول از زمان برگزاری فلوشیپ استانبول در واقع موضوعیت خود را از دست داده است و صرفا برای حفظ هویت عنوان بین‌الملل نمایشگاه ایجاد می‌شود. از این‌رو در چند سال اخیر کمتر ناشر یا آژانس ادبی از دیگر کشورها در این نمایشگاه شرکت می‌کنند. شرکت‌کنندگان در بخش بین‌الملل امسال نمایشگاه چند ناشر خارجی اغلب تازه‌کار از کشورهای حوزه بالکان و چند کشور دیگر (مثل ایران- کره جنوبی- اردن- روسیه و...) بودند که با دعوت و هزینه موسسه حضور داشتند که البته حضور بسیار کمرنگی بود و اغلب در نمایشگاه حاضر نبودند! البته چند موسسه دولتی هم از ترکیه (مثل موسسه تدا) و کشورهای دیگر در بخش بین‌الملل غرفه داشتند.
غرفه ایران
امسال ایران کم‌رونق‌ترین حضور را تنها با دارا بودن یک غرفه دولتی با تابلوی خانه کتاب و ادبیات ایران در نمایشگاه استانبول تجربه کرد. غرفه‌ 12 متر مربعی که در آن 3 مدیر دولتی که با هزینه‌ معاونت امور فرهنگی ارشاد اسلامی در نمایشگاه حضور داشتند؛ به‌همراه یک موزع کتاب ایرانی مقیم استانبول که مشغول فروش کتاب‌های نسبتا نفیس خود بود و زحمت معرفی آبرومندانه نشر ایران در این نمایشگاه را برعهده داشتند. علاوه بر مدیران اعزامی ارشاد، نماینده اعزامی مرکز ساماندهی ترجمه و نشر سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و نمایندگی فرهنگی ایران در استانبول و دو نویسنده محترم ایرانی در این غرفه حضور داشتند. کتاب‌های عرضه شده در این غرفه علاوه بر کتاب‌های نفیس (متعلق به موزع ایرانی مقیم استانبول) که بیشتر فضای غرفه را در اختیار داشتند، یک عنوان کتاب 4 جلدی کودک و چند عنوان کتاب دیگر در موضوع ادبیات و دفاع مقدس و ادبیات و علوم انسانی شامل بروشورها و کاتالوگ‌هایی هم درخصوص بسته‌های حمایتی ایران از ترجمه و نشر کتاب‌های ایرانی در جهان بودند. البته چند جلسه و نشست چاشنی این نوع حضورها در نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب از دیرباز بوده و هست و خواهد بود. ضمنا یک موسسه فرهنگی و انتشاراتی از شهر تبریز نیز با دعوت و هزینه نمایشگاه در سالن یک نمایشگاه حضور داشت.
آسیب‌شناسی
بازار نشر ترکیه به‌دلیل قرابت‌های فرهنگی و دینی با کشور ایران یکی از بازاراهای نشر خارجی سهل‌الوصول برای کتاب‌های ایرانی است. تاکنون بیش از 1000 عنوان از آثار ایرانی در ترکیه به زبان ترکی استانبولی ترجمه و منتشر شده است. اغلب این کتاب‌ها در موضوعات مطالعات اسلامی و مطالعات ایرانی هستند که اغلب بدون اطلاع و اجازه صاحبان آثار در ایران، با کمک‌های دولتی به ترکی استانبولی ترجمه و در دسترس مخاطبان در ترکیه قرار گرفته‌اند. تعداد محدودی از این کتاب‌ها در سال‌های اخیر از طریق قانونی و مبادله رایت بین صاحبان آثار از ایران و ناشران ترکیه‌ای ترجمه و منتشر و به بازار نشر ترکیه راه یافته‌اند. بازار کتاب ترکیه قابلیت زیادی برای حضور صنعت نشر ایران دارد و وزارت ارشاد اسلامی می‌تواند در کمک به توسعه نشر ایران در جهان نقش مفیدی در برقراری تعامل حرفه‌ای بیشتر بین بازار نشر کتاب ایران و ترکیه ایفا کند. تعهد اصلی دولت در توسعه نشر کشور در جهان، حمایت، نظارت و هدایت است که در بستر حمایت از حضور مستقل ناشران، آژانس‌های ادبی و نویسندگان و تصویرگران ایرانی در رویدادهای بین‌المللی؛ به‌ویژه نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب و فستیوال‌ها و جشنواره‌ها و کنفرانس‌های بین‌المللی اتفاق می‌افتد؛ نه غرفه‌داری و سفرهای توریستی برخی به بهانه حضور در غرفه و انجام چند جلسه و نشست تشریفاتی که کمک چندانی به توسعه نشر ایران نمی‌کند.