مدیریت آب در بخش کشاورزی

با توجه به شرایط اقلیمی کشور مدیریت منابع آب از دیرباز موردتوجه ساکنان این مرز و بوم قرار داشته و در هر منطقه با توجه به تجارب گذشتگان، مقرراتی در این خصوص به‌وجود آمده است. این مقررات که با توجه به موقعیت مکانی، شرایط طبیعی، اقلیمی و ویژگی‌های اجتماعی و فرهنگی محیط نشأت گرفته است به نظام عرفی منطقه تبدیل شده است. در حال حاضر نظام‌های حاکم بر بهره‌برداری از منابع آب در بخش کشاورزی و در هر منطقه متشکل از سیستم آبیاری سنتی و یا سیستم نوین آبیاری است. سیستم آبیاری سنتی همان سیستمی است که شالوده آن از قرن‌ها قبل پایه‌گذاری شده و مزیت عمده این سیستم همیاری و همکاری بهره‌برداران با یکدیگر بوده است. این سیستم به مرور زمان در یک سده گذشته در برخی مناطق تغییرات عمده و چشمگیری را تجربه کرده است و این تغییر عمدتا در کاربرد ابزارها و نیازهایی بوده که با اعمال تغییرات، شیوه انتقال و توزیع آب، زمان و دوره آبیاری و نوبت بندی یا تعیین مدار گردش آب متحول شده است. ساختار عمده نظام تقسیم انتقال، توزیع و مصرف آب در نظام سنتی مبتنی بر همکاری جمعی بهره‌برداران بود به‌طوری‌که میراب‌ها و سرآبیارها به‌عنوان نمایندگان انتخابی بهره‌برداران مسئولیت انتقال و توزیع آب را به عهده داشته‌اند. با تغییر نظام سنتی به نظام نوین علاوه بر آنکه ساختار قبلی که ماحصل عقلانیت گذشتگان بود از بین رفته، ساختار نوین مناسب که با وضعیت فرهنگی و معیشتی منطقه سازگار باشد جایگزین نشده است. مدیریت آب در بخش کشاورزی زمانی می‌تواند کارآمد باشد که اولا بهره‌برداران ساماندهی شده و با آموزش مستمر، توانمند شده باشند و پس از آموزش و فرهنگسازی منطقه‌ای، نقش اساسی در ساختار تصمیم‌گیری و مدیریت بهره‌برداری ایفا کنند. در سیستم شبکه‌های مدرن برای دستیابی به این هدف ابتدا باید شناخت کافی از نوع منبع آب (سطحی یا زیرزمینی)، نوع سازه تامین آب و شبکه آبیاری اراضی تحت آبخور آن کسب کنیم. معمولا تقسیم‌بندی شبکه‌های آبیاری شامل مولفه کانال‌های درجه 1، 2، 3 و 4 و سازه‌های مربوطه است. در ارتباط با منابع آب در شبکه‌های آبیاری، برای اعمال مدیریت بر بهره‌برداری منابع آب در اراضی تحت آبخور شبکه‌ها، وزرات نیرو به‌عنوان متولی امور آب کشور باید به منظور تخصیص و انتقال آب در هر شبکه آبیاری، دانش آموخته‌ای با تجربه را جهت انتقال به موقع و به اندازه آب به کانال‌های درجه 1 انتخاب نماید که این دانش آموخته به عنوان مسئول انتقال آب، ایجاد هماهنگی با مدیریت سد جهت تعیین حجم آب قابل تخصیص به اراضی شبکه و توزیع زمانی مناسب آن است این مهم باید هر سال حداقل 2 ماه قبل از سال آبی انجام شود. سپس مسئول انتقال باید حجم آب قابل تخصیص و توزیع ماهیانه آن را به ادارات کشاورزی مربوطه ارائه دهد. ادارات کشاورزی وظیفه دارند با توجه به حجم و توزیع زمانی آب قابل تخصیص و هماهنگی با نمایندگان بهره‌برداران اراضی شبکه آبیاری، نسبت به تدوین برنامه الگوی کشت برای اراضی تحت آبخور هر کانال درجه 2 اقدام و سپس تقویم کاشت محصولات و تقویم آبیاری را تهیه و تقویم آبیاری را به مسئول انتقال آب و توزیع آب به کانال‌‌های درجه 2 ارائه دهند تا مسئول انتقال آب نسبت به تعیین سر میراب‌های هر کانال درجه 2 که حدودا بین 500 تا 1000هکتار را تحت آبیاری دارند اقدام نماید تا آب در کانال درجه 2 را طبق برنامه به میراب‌ها تحویل دهد. سر میرآب‌ها علاوه بر آنکه مسئولیت نگهداری و بهره‌برداری از کانال‌های درجه 1 و 2 را دارند، موظف به توزیع آب بین میراب‌هاو انجام پیگیری‌های مربوط به عقد قرارداد با بهره‌برداران هستند. هرمیرآب که منتخب بهره‌برداران اراضی تحت آبیاری چند کانال درجه 3 همجوار است، وظیفه دارد علاوه بر تحویل‌گرفتن آب از سرمیرآب‌ها طبق برنامه آبیاری برای هر کانال درجه 3 (وسعت تحت آبخور حدود 50 تا 100 هکتار)، نسبت به توزیع و تحویل آب به سر آبیار‌های هر کانال درجه 4 (وسعت حدود6 تا 10 هکتار) اقدام و همچنین عقد قرارداد با بهره‌برداران را پیگیری و به نتیجه برساند. سرآبیار‌ها پس از تحویل آب از میراب نسبت به آبیاری اراضی کانال‌های درجه 4 اقدام نموده و بدیهی است که پیش نیاز موفقیت در این شیوه مدیریت منوط به آموزش و توانمندسازی و ایجاد تشکل بهره‌برداران در اراضی تحت پوشش هر کانال درجه 2 است.