تحولات در قفقاز جنوبی؛ تهدید یا فرصت؟
تاکید جمهوری اسلامی ایران بر تقویت روابط با همسایگان به ویژه در منطقه قفقاز و با کشورهایی که دارای مرز مشترک هستند، واضح و مشخص است، اما تحولات اخیر و اختلافات میان آذربایجان و ارمنستان طبیعتا در این حوزه تاثیرگذار بوده و این همان نکتهای است که ایران نباید در سیاست راهبردی خود از آن غفلت کند. ضرورت توجه به تحولات رخ داده در این منطقه بیش از گذشته احساس میشود و در صورتی که اقدام بازدارندگی یا راهبردی اتخاذ نشود تبعات جبرانناپذیری را به دنبال خواهد داشت. اهمیت استراتژیک حوزه قفقاز هم اندازه سایر کشورهای دارای مرز مشترک برای ایران نیز بسیار مهم است. گرجستان، ارمنستان و جمهوری آذربایجان در این منطقه با ایران مرز مشترک دارند. علاوه بر دارا بودن مرز مشترک، این منطقه مسیر ترانزیتی کالا از شرق به غرب و حتی شمال به جنوب است که منطقه اوراسیا و دسترسی پیدا کردن به اروپا بر اهمیت این منطقه افزوده است. شاید به نظر برسد که ایران نسبت به اهمیت این منطقه غفلت کرده و آن هم به دلیل حضور رژیم صهیونیستی در نزدیکی مرزهای ایران به ویژه خاک آذربایجان است که میتواند تهدیدی علیه ایران باشد، اما در حقیقت جمهوری اسلامی ایران
با توجه به گفتوگوهایی که با مقامات آذربایجان داشته نشان داده که این موضوع حائز اهمیت بوده و خط قرمزهای ایران باید مورد توجه باشد. پروژه ایجاد ناامنی محتملترین سناریویی است که این روزها به ذهن میرسد تا کشورهای منطقه را هدف قرار داده و تحت تاثیر این تحولات امنیت و ثبات از منطقه دور شود.
از دیپلماسی تا همکاری عملیاتی
یک کارشناس مسائل حوزه قفقاز با بیان اینکه این پروژه ایجاد ناامنی منطقه کشورهای ایران، روسیه و چین را هدف قرار میدهد، اظهار داشت: شاید در شرایط فعلی بهتر باشد که این کشورها از طریق سازمان شانگهای به صورت عملی و جدی فعال شوند و همکاریهایشان را از حالت گفتوگوهای دیپلماتیک تبدیل به همکاریهای جدی و عملیاتی کنند زیرا همه این کشورها در این سازمان هستند و میتوانند تصمیم جدی بگیرند. محمد رضا دماوندی گفت: بهطور خاص آنچه در مورد ایران مطرح میشود این است؛ بخشی که به قفقاز جنوبی بر میگردد کاملا متوجه مرزهای ایران است در حالی که رهبری در دیداری که در زمان سفر اردوغان به تهران انجام شد تاکید کردند که عدم تغییر مرزها جزو خطوط قرمز جمهوری اسلامی ایران است، در این شرایط باید تصمیم جدی و کاملا واضحی گرفته شود. در این میان موضوع تغییر مرزهای ژئوپلیتیکی بهشدت نگرانیهایی را برای کشورهای منطقه ایجاد کرده به ویژه اینکه ایران نسبت به این تغییرات حساسیت ویژهای دارد و به هیچ عنوان نمیپذیرد که چنین تغییراتی در این منطقه استراتژیک رخ دهد.»
لزوم گفتوگوهای 3 جانبه
با درک تمام این شرایط کشورهای منطقه نباید فراموش کنند مشکلاتی که در داخل این منطقه رخ میدهد باید توسط خود آنها حل و فصل شود و دخالت سایر کشورها از جمله آمریکا نه تنها بدون درک منافع کشورهای منطقه بلکه تنها برای منافع خود تلاش میکنند. در جریان تنش اخیر میان آذربایجان و ارمنستان نیز شاهد سفر نانسی پلوسی رئیس مجلس نمایندگان آمریکا به ارمنستان بودیم که خود دلیل روشنی بر دخالتهای فرامنطقهای آمریکاست. ضمن اینکه در همین راستا آنتونی بلینکن وزیر امور خارجه آمریکا از دیدارش با نخست وزیر ارمنستان در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل خبر داده بود و اعلام کرد که در این دیدار درباره امنیت ارمنستان گفتوگو شده و همچنان از طرفها خواستهایم تا وارد مذاکرات صلح شوند زیرا راهکار نظامی برای درگیری میان باکو و ایروان کارساز نیست. مناقشه آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه قره باغ موضوعی است که از دهه 90 میلادی وجود داشته و این دو کشور در هر برههای بر سر این مساله با یکدیگر درگیری و چالش داشتهاند، در سال 2020 این درگیریها شدت یافته که در نهایت آذربایجان توانست بخشهایی از سرزمینش را تحت کنترل خود در آورد و نهایتا با
وساطت روسیه برای دستیابی به صلح طرف توافقنامه آتش بسی را امضا کردند اما هر از چندی مجددا با یکدیگر درگیر شده و هر کدام دیگری را متهم میکنند. در تنش اخیر نیز به نظر میرسد آذربایجان درصدد است تا از طریق ایجاد کریدور جدیدی راه ارتباطی با نخجوان را برای خود تعریف کند در حالی که این اقدام منافع حاکمیتی دو کشور همسایه یعنی جمهوری اسلامی ایران و ارمنستان را نقض کرده و تحت تاثیر قرار میدهد. زیرا اگر چنین اتفاقی رخ دهد طبیعتا ایران دیگر با ارمنستان هم مرز نبوده و راه ارتباطی به سمت اوراسیا و اروپا از بین میرود. بنابراین تحولات کنونی ارتباط ایران با منطقه قفقاز را بهشدت تحت تاثیر قرار میدهد و در پی این اقدامات مجموعه واحدی از کشورها به عنوان متحد در مرزهای ایران مستقر میشوند و در واقع فعل و انفعالاتی که در قفقاز اتفاق میافتد ممکن است ایران را در حصر استراتژیک از ناحیه قفقاز شمالی قرار دهد. انتظار میرود این مساله بهطور جدی در قالب گفتوگوهای سه جانبه با دو کشور همسایه یعنی آذربایجان و ارمنستان پیگیری و حل شود.
