فرسایشی شدن احیای برجام برخی فرصتهای طلایی را از ایران گرفت
در حالي که پس از پاسخ ايران و آمريکا به پيشنهاد اروپا درباره احياي برجام فضاي مذاکرات براي رسيدن به توافق نهايي مثبت شده بود اما به يکباره با طرح مسائل جديدي که بين ايران و آمريکا مطرح شد فضاي احياي برجام منفي شده است. چرا مذاکرات احياي برجام تا به اين اندازه فرسايشي و پرفراز و نشيب شده است؟
نوع پيامهايي که در هفتههاي اخير بين ايران و آمريکا رد و بدل شد اميدواريهايي را براي احياي برجام به وجود آورد. با اين وجود در همين حين شاهد فشارها و اقداماتي براي مانعتراشي در مسير احياي برجام بوديم. در اين مدت اسرائيل رايزنيها و تلاشهاي زيادي در فضاي بينالمللي انجام داد تا برجام احيا نشود. درهمين رابطه شاهد حضور مقامات ارشد اسرائيل در آمريکا بوديم که با مقامات نظامي و نمايندگان کنگره ديدار و گفتوگو کردند. هدف مقامات اسرائيل از اين گفتوگوها نيز اين بود که برجام احيا نشود و يا اگر احيا ميشود شروطي براي آن گذاشته شود که ايران به اهداف خود از احياي برجام دست پيدا نکند. اظهاراتي از رئيسجمهور، وزير امور خارجه و برخي از اعضاي تيم مذاکره کننده و يا نزديکان آنها انجام ميشد که نشان ميداد پيامهايي که بين ايران و آمريکا با ميانجي گري اروپا رد و بدل شده با موانعي مواجه است و اين موانع به راحتي اجازه نميدهد احياي برجام صورت بگيرد. واقعيت غيرقابل انکار اين است که مذاکرات احياي برجام در سطح بسيار لغزندهاي در حال انجام شدن است. اين سطح لغزنده نيز باعث ميشود نتوان نسبت به احياي برجام خوشبيني و يا بدبيني کامل داشت. متغيرهاي مهمي نيز باعث شده اين سطح لغزنده به يک ثبات قابل اطمينان دست پيدا نکند. در شرايط کنوني ايران و آمريکا علي رغم اينکه به برجام نياز دارند اما هنوز نتوانستهاند به يک نقطه تفاهم دست پيدا کنند. آخرين موضوعي که باعث شده فضاي احياي برجام منفي شود خواسته منطقي ايران براي تضمين نسبت به لغو تحريمهاست. اين در حالي است که گمانهزنيها حکايت از اين دارد که اين احتمال وجود دارد که تضمينهاي مورد خواست ايران نياز به تصويب کنگره داشته باشد.
مهمترين گره موجود براي احياي برجام چيست؟
هيچ کدام از طرفين هنوز به صورت شفاف و علني درباره پيامهايي که رد و بدل شده و پيشنهادهايي که داده شده اظهار نظر رسمي نکردهاند. به همين دليل پيشبيني و تحليل شرايطي که چه موضوع و يا بندي در متن مذاکرات باعث شده که در عمل مذاکرات به نتيجه نرسد سخت و دشوار شده است. آن چيزي که براي ما منبع تحليل و ارزيابي است اخبار و گمانهزنيهايي است که در سطح رسانه مطرح شده است. به همين دليل نيز تحليل ما با استناد به اخباري است که در رسانهها مطرح شده است. مهمترين موضوعي که به نظر ميرسد در مسير احياي برجام مانع ايجاد کرده موضوع تضمينهاي مورد خواست ايران و تصويب تصميماتي که دولت آمريکا درباره برجام ميگيرد در کنگره اين کشور است. واقعيت اين است که اگر اين موضوع مشکل اصلي باشد بعيد است طرفين بتوانند در کوتاه مدت به يک نقطه تفاهم دست پيدا کنند. در کنگره آمريکا نمايندگان جمهوريخواه و برخي از نمايندگان دموکرات با احياي برجام مخالف هستند. در چنين شرايطي اگر دولت آمريکا مصوبه احياي برجام را به کنگره ببرد نميتواند به نتيجه برسد. اين در حالي است که انتخابات کنگره در ماه نوامبر برگزار خواهد شد و احتمال اينکه جمهوريخواهان که با احياي برجام مخالف هستند اکثريت کنگره را در اختيار بگيرد بسيار زياد خواهد بود. در شرايط کنوني نيز نمايندگان جمهوريخواه و دموکرات در مقابل احياي برجام مواضع سختي دارند و عنوان ميکنند احياي برجام باعث ميشود ايران به ميلياردها دلار پول دست پيدا کند و اهدافي که آمريکا براي نظارت بر پرونده هستهاي ايران دارد را از بين ببرد. اين موضوعي است که مخالفان برجام در آمريکا روي آن تأکيد ميکنند.
گمانهزنيهايي مبني بر احتمال اينکه دولت آمريکا تصميم گيري درباره احياي برجام را به بعد از انتخابات کنگره در ماه نوامبر موکول کند وجود دارد. در چنين شرايطي وضعيت احياي برجام به چه صورت خواهد بود؟
واقعيت اين است که اگر آينده برجام به پس از انتخابات ماه نوامبر که آبان ماه ميشود موکول شود در عمل اميدواريها نسبت به احياي برجام کمرنگ خواهد شد و کار را سخت خواهد کرد. در چنين شرايطي بايد عنوان کرد شرايط براي ايران سخت خواهد بود. در واقع اين ايران است که تحت تحريمهاي اقتصادي آمريکا در سطح منطقه و جهان قرار دارد و به همين دليل بايد از بند اين تحريمها رها شود. در طول مذاکرات هستهاي ايران فرصتهاي طلايي به دست آورد که آنها را از دست داد. يکي از اين فرصتها به دست آوردن بازار انرژي اروپا پس از حمله روسيه به اوکراين بود که به دلايل مختلف از دست رفت. اگر برجام احيا شده بود و ايران ميتوانست از اين فرصت استفاده کند اين اتفاق ميتوانست دستاوردهاي مهم اقتصادي براي ايران بههمراه داشته باشد.
چرا در حالي که بايدن و رئيسي قبل از به قدرت رسيدن از احياي برجام حمايت ميکردند مذاکرات روند فرسايشي پيدا کرده و هنوز گرههاي احياي برجام باز نشده است؟
همان گونه که در ابتداي مذاکرات احياي برجام نيز مطرح شد يکي از موانع اصلي احياي برجام فرسايشي شدن مذاکرات است. در همان زمان نيز عنوان ميشد به هر ميزان که روند مذاکرات فرسايشي شود به همان اندازه به نتيجه رسيدن برجام سختتر خواهد شد. نکته ديگر اينکه در داخل آمريکا و ايران احياي برجام با مخالفتهايي مواجه بود. در پايان دولت آقاي روحاني اين فرصت وجود داشت که برجام احيا شود و دولت نيز تلاشهاي زيادي انجام داد که اين اتفاق رخ بدهد. با اين وجود اين اتفاق نيفتاد و به همين دليل کار مذاکرات به دولت سيزدهم کشيده شد. حتي در مرحلهاي که عنوان ميشد تحريمهاي ايران بايد به صورت مرحلهاي برداشته شود و راستيآزمايي شود و از سوي ديگر ايران به تعهدات هستهاي خود عمل کند نيز چالشهايي به وجود آمد. در گذشته نيز اين موضوع مطرح بود و عنوان ميشد که ما ميتوانيم به صورت گام به گام با آمريکا به نتيجه برسيم. با اين وجود اين اتفاق به دلايلي رخ نداد. هر مانعي که در مسير مذاکرات قرار داشته باشد طرفين به دنبال گرهگشايي از آن نباشند به شکشت برجام منجر خواهد شد.
با توجه به شرايط موجود و موانعي که وجود دارد آيا ميتوان شرايطي را متصور بود که برجام ديگر احيا نشود؟
در شرايط کنوني با توجه به بحران اوکراين برجام براي آمريکا و اروپا يک توافق مهم است. با اين وجود نبايد اين تلقي از وضعيت کنوني صورت بگيرد که آمريکا و اروپا با توجه به شرايطي که در آن قرار دارند حاضر به احياي برجام با هر شرايط و هر شرطي هستند. قطعا اگر برجام نيز به نتيجه نرسد اين کشورها پلنهاي ديگري را در دستور کار خود قرار خواهند داد. اين پلنها نيز به صورتي نيست که براي ايران منافعي بههمراه داشته باشد و يا به صورتي باشد که امتيازهاي بيشتري را از آمريکا و اروپا نصيب ايران کند. واقعيت غيرقابل انکار اين است که اگر برجام به هر دليلي احيا نشود ما بايد هزينههايي براي تحريمهاي آمريکا پرداخت کنيم. اين در حالي است که تابآوري اقتصاد ايران در مقابل فشارها کم شده است. بايد اين موضوع را درک کنيم که وضعيت امروز نسبت به گذشته بسيار متفاوت شده و به همين دليل ما نميتوانيم نسبت به تحريمها بيتفاوت باشيم.
با درخواست فرانسه از ايران براي ميانجي گري در بحران اوکراين و پايان جنگ، حسين اميرعبداللهيان، وزير امور خارجه به روسيه سفر کرد تا پيغام ابراهيم رئيسي را به مقامات روسيه برساند؟
من معتقدم به موضوع ارسال پيغام از سوي ايران براي روسيه به عنوان يک خبر نگاه کرد. اين موضوع تنها در حد يک خبر است. ميانجي گري در جنگ روسيه با اوکراين داراي الزاماتي است. يکي از مهمترين اين الزامات اين است که کشوري که قصد ميانجيگري دارد بايد با هردو کشور مناسبات نزديک سياسي داشته باشد. اين در حالي است که ايران داراي رابطه نزديک و صميمي با اوکراين نيست. ايران در شرايطي که روابط نزديکي با اوکراين داشت که به واسطه اين رابطه ميتوانست در روند بحران تأثير مثبت بگذارد ميتوانست اين مسئله را مطرح کند که به دنبال ميانجي گري بين روسيه و اوکراين است. اين در حالي است که در شرايط کنوني ايران در چنين وضعيتي قرار ندارد و اتفاقاتي که در اين زمينه رخ ميدهد به معناي ميانجي گري ايران براي پايان جنگ در اوکراين نيست.
