احیای برجام تنشها را کاهش میدهد
پاسخهاي ايران و آمريکا به پيشنهاد اروپا براي احياي برجام مثبت ارزيابي ميشود و اين احتمال وجود دارد که احياي برجام به زودي شکل نهايي به خود بگيرد. ارزيابي شما از آخرين وضعيت احياي برجام چيست؟
هنوز نميتوان به صورت دقيق درباره متني که طرفين روي آن اجماع کردهاند اظهارنظر کرد. در روزهاي اخير جزئيات غيررسمي از مذاکرات منتشر شد که البته مورد تأييد مقامات قرار نگرفته بود. بر اساس اين متن قرار است تعهدات طرفين به صورت گام به گام صورت بگيرد. ما بايد متن اصلي برجام را با زبان اصلي مطالعه کنيم تا بتوانيم به صورت دقيق درباره آن اظهارنظرکنيم. به هر حال بازگشت به برجام اتفاق مهمي براي اقتصاد کشور خواهد بود و تأثير مثبتي را بر اقتصاد کشور خواهد گذاشت. برخي عنوان ميکنند که در هفتههاي آينده وزراي کشورهاي عضو برجام در وين دور هم جمع خواهند شد و متن احياي برجام را امضا خواهند کرد. نکته مهمي که در اين زمينه وجود دارد اين است که برجامي که قرار است امضا شود چه تفاوتهايي با برجام گذشته دارد. تيمي که امروز مذاکرات را جلو ميبرد عنوان ميکند که برجامي که به تازگي امضا خواهد شد با برجام گذشته تفاوت خواهد داشت و ايران امتيازهاي بيشتري به دست آورده است. در چنين شرايطي بايد متن اصلي احياي برجام را مشاهده کرد که آيا چنين اتفاقي رخ داده و متن احياي برجام امتيازهاي بيشتري براي ايران داشته يا خير.
در ماههاي اخير اخباري که از مذاکرات به گوش ميرسيد اميدوارکننده نبود و به نظر ميرسيد احياي برجام با چالشهاي جدي مواجه خواهد بود. پيشنهاد اروپا داراي چه ويژگيهايي بود که ايران و آمريکا به صورت تلويحي اين پيشنهاد را پذيرفتند و به يک باره ورق برگشت؟
به هر حال شرايط تغيير کرد و به همين دليل ايران و آمريکا به اين نتيجه رسيدند که پيشنهاد اروپا ميتواند سازنده باشد. به نظر ميرسد کشورهاي اروپايي به دنبال اين هستند که برخي از بحرانهاي موجود را کاهش بدهند تا در اولين فرصت به بحران اوکراين رسيدگي کنند و از سوي ديگر به وضعيت انرژي خود بپردازند. هدف کشورهاي اروپايي اين است که تا پايان سال2024 خود را از صادرات گاز روسيه بينياز کنند. يکي از خواستههاي کشورهاي اروپايي در اين زمينه اين است که نفت ايران به بازار جهاني بازگردد و در شرايط موجود بتوانند از امتياز حضور نفت ايران در بازارهاي جهاني به سود خود استفاده کنند. اين وضعيت درباره آمريکا نيز وجود دارد. آمريکا در شرايط کنوني بيشتر علاقهمند است که از يک طرف به موضوع اوکراين و روسيه بپردازد و از سوي ديگر به اتفاقاتي که در چين در حال رخ دادن است. به هر حال در شرايط کنوني بين آمريکا و روسيه و از سوي ديگر بين آمريکا و چين اتفاقاتي رخ داده که در مناسبات بين اين کشورها و همچنين در مناسبات جهاني تأثيرگذار خواهد بود. به همين دليل آمريکا به دنبال اين است که هرچه زودتر از پرونده هستهاي ايران عبور کند تا به مناسبات خود در روسيه و چين برسد.
مهمترين اولويت دولت آقاي رئيسي پس از احياي برجام چه خواهد بود؟
احياي برجام براي دولت تأثير اقتصادي خواهد داشت. به همين دليل دولت در مرحله نخست تلاش ميکند از مواهب اقتصادي برجام استفاده کند. از سوي ديگر احياي برجام تأثيرات بينالمللي نيز خواهد داشت و شرايط را به شکلي براي دولت رقم خواهد زد که بتواند با کشورهاي جهان و منطقه مراودات اقتصادي و سياسي خود را گسترش بدهد. دولت تلاش خواهد کرد با کشورهاي طرف برجام و کشورهايي که طرف برجام نيستند اما به واسطه برجام شرايط براي همکاري با آنها به وجود آيد روابط خود را گسترش بدهد. احياي برجام در سطح منطقه ميتواند تأثيرات مستقيمي داشته باشد. اين وضعيت به خصوص در روابط بين ايران و عربستان تأثيرگذار است و با احياي برجام اين احتمال وجود دارد که روابط ايران و عربستان وارد مرحله جديدي شود و اختلافات گذشته تا حدودي از بين برود. از سوي ديگر احياي برجام ميتواند برخي مشکلات که ايران با کشورهاي منطقه دارد و تاکنون از روشهاي ديپلماتيک به نتيجه نرسيده است را دوباره در مسير ديپلماتيک قرار بدهد. به همين دليل اين احتمال وجود دارد که با احياي برجام تنشها در خاورميانه کاهش پيدا خواهد کرد. دولت تمايل دارد روابط خود را به کشورهاي منطقه گسترش بدهد اما به دليل موانع مهمي که در زمينه تحريمها و برجام وجود داشت اين امر محقق نميشد. به همين دليل احياي برجام پنجرهاي خواهد شد که روابط ايران با کشورهاي منطقه و جهان را بهبود ببخشد.
خطري که همواره برجام را در آمريکا تهديد ميکند احتمال روي کار آمدن يک دولت جمهوري خواه راديکال است. اين در حالي است که جان بولتون نيز اين هشدار را به دولت بايدن داده که تضميني که وي به ايران ميدهد ممکن است با چالش دولت جمهوري خواه بعدي مواجه شود. ديدگاه شما در اين زمينه چيست؟
اين موضوع بيشتر بستگي به شرايط دارد. اگر تا آن زمان روابط ايران با کمپانيهاي بزرگ برقرار شود و آنها در بازارهاي نفت و گاز ايران و صنايع بزرگ حضور پيدا کنند و منافعي در ايران داشته باشند به دليل اينکه جمهوري خواهان ارتباط عميقتري با کمپانيهاي بزرگ تجاري دارند اين احتمال وجود دارد که براي خروج از برجام با احتياط بيشتري رفتار کنند و مانند گذشته به يکباره از برجام خارج نشوند. برخي عنوان ميکنند که در متن احياي برجام آورده شده که اگر آمريکا از برجام خارج شود بايد غرامت پرداخت کند. اين در حالي است که چنين چيزي صحيح نيست و چنين بندي در برجام وجود ندارد و در آينده نيز نخواهد داشت. برخي حاميان دولت براي اينکه از برجام استفاده سياسي کنند و عنوان کنند که متن احياي برجام از متن برجام قويتر است چنين مسائلي را درباره متن احياي برجام عنوان ميکنند که بيشتر استفاده سياسي دارد.
آيا حاميان دولت به دنبال استفاده سياسي از احياي برجام خواهند بود تا پايگاه اجتماعي خود را تقويت کنند و يا بيشتر روي ابعاد اقتصادي برجام تکيه خواهند کرد؟
به صورت طبيعي اگر وضعيت اقتصادي بهبود پيدا کند و نرخ تورم کاهش داشته باشد و بازار ارز کنترل شود دولت با منابع مالي بيشتري مواجه خواهد شد که ميتواند چالشهاي موجود را کاهش بدهد. در چنين شرايطي دولت ميتواند وضعيت حقوقي اقشار مختلف را ارتقا بدهد و به همين دليل وضعيت معيشتي مردم بهتر خواهد شد. در چنين شرايطي ميتوان عنوان کرد که پايگاه اجتماعي دولت تقويت خواهد شد. به هر حال احياي برجام کارکردهاي مختلفي خواهد داشت که يکي از آن کارکردها سياسي است. اصولگرايان اميدوار بودند عملکرد دولت به شکلي باشد که حل مشکلات مردم پايگاه اجتماعي دولت در طول يک سال گذشته ارتقا پيدا کند. اين در حالي است که در عمل چنين اتفاقي رخ نداده است. دولت در يک سال گذشته همواره عنوان ميکرد که اقتصاد داخلي را به برجام گره نخواهد زد و تلاش ميکند مشکلات را با مديريت حل کند. بدون ترديد اگر اين امکان وجود داشت که دولت مشکلات اقتصادي را بدون برجام حل کند تاکنون اين اتفاق رخ داده بود و کساني که امروز به دنبال احياي برجام هستند چنين کاري نميکردند. نکته ديگر اينکه موضوع پرونده هستهاي از گذشته تاکنون با دولت ارتباط نداشته و تصميمات از سوي نظام گرفته شده است. البته اين احتمال وجود دارد که بين حاميان برجام و مخالفان آن در جريان اصولگرايي اختلاف نظر ايجاد شود. اصولگراياني که مخالف برجام هستند افزايش غنيسازي را يک عامل بازدارنده براي ايران ميدانند و به همين دليل با احياي برجام مخالف هستند. اين در حالي است که حاميان برجام در جريان اصولگرايي چنين رويکردي ندارند. به همين دليل اين احتمال وجود دارد که احياي برجام اختلاف نظر در بين اصولگرايان را تشديد خواهد کرد.
اين اختلاف چه تأثيري در وضعيت اصولگرايان خواهد داشت؟ اين اختلافها به چه ميزان شرايط دوران پسابرجام را تحت تأثير قرار خواهد داد؟
اگر برجام احيا شود ايران بايد شرايطي را بپذيرد که در برجام ذکر شده است. در چنين شرايطي ايران بايد سطح و حجم غنيسازي خود را کاهش بدهد و از سوي ديگر نسل جديد سانتريفيوژهايي که نصب کرده را متوقف کند. اين سانتريفيوژها يا بايد در انبار باقي بماند و يا تحت نظارت آژانس به فعاليتهاي خود ادامه بدهد. از سوي ديگر ايران بايد به صورت داوطلبانه پروتکل الحاقي را اجرا کند. در برجام اين پيش بيني صورت گرفته که در دوران برجام ايران بايد پروتکل الحاقي را اجرا کند و در پايان برجام آن را به تصويب مجلس برساند. اين وضعيت با ديدگاه برخي از اصولگرايان و حتي بخشهايي از دولت سازگار نيست. در چنين شرايطي بايد منتظر واکنشهاي متفاوتي در مجلس، در بين اصولگرايان يا حتي از سوي بخشهايي از دولت بود. يکي از اهداف اصلي احياي برجام صلحآميز کردن پرونده هستهاي ايران است. کشورهاي غربي به دنبال اين هستند که از اين موضوع اطمينان پيدا کنند که برنامه هستهاي ايران صلح آميز خواهد بود و به همين دليل از هر اتفاقي که نشان دهنده اين باشد که موضوع هستهاي ايران صلح آميز نيست با واکنش کشورهاي غربي مواجه خواهد شد و تحريمها لغو نخواهد شد. به همين دليل کساني که به دنبال استفاده غير اقتصادي از برجام هستند نسبت به احياي برجام واکنش نشان خواهند داد. اين نکته را نيز بايد در نظر گرفت که اجراي برجام تأثيرات مستقيم روي رفتار ايران در منطقه خاورميانه خواهد داشت. به همين دليل ايران بايد درباره برخي رويکردها تصميمات جديدي يگيرد.
