حرکت به سوي ابتکارات منطقهاي ايراني - عربي
ديدار ايران و عربستان به وقت بغداد
حرکت به سوي ابتکارات منطقهاي
ايراني - عربي
در حالي که بهنظر ميرسيد سفر رؤسايجمهور ايالات متحده و روسيه در بحبوحه درگيري در جنگي نيابتي در اوکراين، اوضاع تنشآلود منطقه روبهوخامت رود، اکنون با اعلام ديدار وزراي خارجه ايران و عربستان در بغداد، اين احتمال پررنگتر شده که روند وقايع رو به شرايطي متفاوت پيش رود. قرننو نوشت، چندي پيش وزير امور خارجه عراق بهشکل غيرمنتظرهاي اعلام کرد که گفتوگوهاي آتي تهران و رياض بهصورت علني و در سطح وزراي امور خارجه در بغداد برگزار خواهد شد. فؤاد حسين، وزير امور خارجه عراق، اعلام کرده که پس از برگزاري پنج دور نشست ميان مقامات ايران و عربستان در سطح امنيتي، اکنون وليعهد عربستان از عراق خواسته که تدارکات لازم براي ديدار وزراي امور خارجه عربستان و ايران در بغداد را فراهم کنند و وزارت امور خارجه عراق در حال تدارک اين ديدار است.
از فاز غيرعلني ـ امنيتي به فاز علني ـ سياسي
اگرچه بغداد هنوز تاريخي را براي برگزاري چنين نشستي اعلام نکرده و فؤاد حسين گفته عراق هنوز تصميم نگرفته چه تاريخى دو وزير را دعوت كند؛ زيرا «سر بغداد شلوغ است»، اما حسين اميرعبداللهيان، وزير خارجه جمهوري اسلامي روز پنجشنبه گفته بود عربستان براي مذاکره با ايران در «فاز علني و سياسي» اعلام آمادگي کرده است. پيش از اين هم نورنيوز، نزديک به دبيرخانه شوراي عالي امنيت ملي ايران، از برگزاري دور پنجم گفتوگوهاي تهران و رياض در بغداد خبر داده و نوشته بود در اين دور از گفتوگوها دو طرف در مورد از سرگيري روابط و احتمال برگزاري نشست مشترک در سطح وزيران خارجه ابراز اميدواري کرده بودند. مصطفي الکاظمي، نخستوزير عراق نيز اخيرا تأکيد کرده بود که به نفع عراق است که تلاشها براي نزديکي تهران و رياض بههمنظور کاهش تنشهاي منطقهاي ادامه يابد و در حاشيه اجلاس اخير سران شوراي همکاري خليج فارس در جده، گفته بود عراق قصد دارد به نقش خود در ميزباني مذاکرات بين اين دو کشور منطقه ادامه دهد.
سالهاي پرتنش
تهران و رياض طي سالهاي اخير روابط بسيار پرتنشي را پشتسر گذاشتهاند. طي مذاکرات بر سر نسخه اوليه توافق هستهاي موسوم به برجام ميان ايران و قدرتهاي جهاني در سال 1394، عربستان سعودي بهصراحت با هرگونه توافقي که مسائل منطقهاي را در برنگيرد، اعلام مخالفت کرد و زماني که در سال 1397 دونالد ترامپ، رئيسجمهور سابق ايالات متحده اين توافق را ترک کرد، از اين تصميم دولت ايالات متحده بهشدت استقبال کرد. اگرچه ايران و عربستان در مسائل مختلف منطقهاي دچار اختلافات عديدهاي هستند، با اين حال بهنظر ميرسد جنگ يمن در کانون منازعه دو کشور قرار دارد؛ جايي که از هفت سال پيش تاکنون، دولت عربستان سعودي در حال جنگ با گروه شيعيان حوثي است. در دي ماه 1394 و بهواسطه حمله به سفارت سعودي در تهران در اعتراض به اعدام روحاني شيعي، نمر باقر النمر، روابط ديپلماتيک ميان دو کشور قطع شد.
سراب ضمانتهاي امنيتي واشنگتن
اگرچه خروج ترامپ و آغاز کارزار فشار حداکثري دولت او عليه جمهوري اسلامي مورد استقبال رهبري عربستان سعودي و ديگر شرکاي منطقهاياش قرار گرفت، با اين حال واکنش دولت ايالات متحده در برابر حمله غافلگيرکننده به تأسيسات نفتي آرامکو که باعث شد براي چند ماه بخش شايان توجهي از توليد نفت عربستان متوقف شود، باعث نوعي بازنگري در رويکرد رياض شد. اگرچه تهران هرگونه مداخلهاي را در اين حملات بهطور اکيد رد کرده، باوجود اين، رهبري سعودي به بهانه اين حادثه انتظار واکنش سختي از سوي ايالات متحده در برخورد با ايران را داشت؛ امري که با امتناع صريح دونالد ترامپ مواجه شد. از آن زمان رهبري سعودي و شرکاي منطقهاي رويکرد محتاطانهتري را در مواجهه با ايران اتخاذ کردند. با روي کارآمدن جو بايدن در ايالات متحده که از سويي با شعار خاتمهدادن به جنگهاي بيپايان و چرخش به شرق بهنظر ميرسيد تلاش ميکند بهنوعي دامن ايالات متحده از خاورميانه را برکشد و از سوي ديگر با شعار احياي برجام تنشها با جمهوري اسلامي را بهنوعي کاهش دهد، روند ابتکارات منطقهاي براي کاستن از تنشها سرعت بيشتري به خود گرفت.
بهسوي ابتکارات منطقهاي
اگرچه آغاز جنگ اوکراين و به بنبست کشيدهشدن مذاکرات بر سر احياي برجام در ماههاي اخير اين تصور را بهوجود آورده که روند تنشزدايي در منطقه تحتِتأثير تغيير در محيط بينالملل روند معکوسي به خود گرفته، با اين حال انتشار خبر ديدار آتي وزراي خارجه ايران و عربستان ـ در کنار عزم امارات متحده عربي براي تعيين سفير در تهران ـ حاکي از آن است که کشورهاي منطقه پيروي از روندهاي منطقهاي تنشزدا را همچنان بهترين راه براي حلوفصل بحرانهاي جاري ميپندارند. اين مساله از آنجا اهميت پيدا ميکند که در شرايطي که طي هفته پيش جو بايدن، رئيسجمهور ايالات متحده و ولاديمير پوتين، رئيسجمهور روسيه، ديدارهايي از شرکاي خود در خاورميانه داشتند. بايدن طي اين سفر بهصراحت اعلام کرد که آمريکا قصد ندارد با خروج از خاورميانه خلأيي ايجاد کند که توسط چين، روسيه و ايران پر شد. او در سفر خود تلاش داشت تا با ايجاد يک ائتلاف جديد امنيتي، امنيت منطقه را بر اساس يک سازوکار ضدِايراني با محوريت اسرائيل ـ آمريکا بنا نهد. سفر پوتين به تهران به فاصله تنها چند روز پس از سفر بايدن نيز بهنوعي صفآرايي جبهه مقابل در منطقه تعبير شد. با اين همه ديدار آتي ايراني ـ عربي در سطح وزراي خارجه که به ابتکار بغداد حاصل خواهد شد، بيش از هر چيز حامل اين پيام است که کشورهاي منطقه بيش از آنکه به روندهاي تحميلي چون پيمان ابراهيم براي تنشزدايي دل بسته باشند، بهدنبال ابتکارات درون منطقهاي براي حل تنشها هستند.
