سيگنالهاي مثبت ايران به عربستان
پشتپرده سفرهاي ديپلماتيک «مردِ امنيتي» به تهران و رياض
سيگنالهاي مثبت ايران به عربستان
نگاهي به گذشته نشان ميدهد که روابط ايران و عربستان بهخصوص بعد از وقوع انقلاب اسلامي، همواره با رقابتي سرسختانه همراه بوده است، اگرچه دو طرف تلاش داشتند تا حضور يکديگر را در منطقه تحمل کنند اما از 6 سال قبل و از ديماه 1394، اعدام شيخ نمر، روحاني شيعه در عربستان و تجمع معترضين در مقابل سفارتخانه و کنسولگري اين کشور در تهران و مشهد، موجب سردي و قطع روابط ميان دو طرف شد. قرن نو نوشت؛ گويا تلاش قدرتهاي جهاني براي احياي توافق هستهاي از يکسو و رويکرد جديد دولت آمريکا از سويديگر سبب شده تا طي يک سال اخير مذاکراتي با ميانجيگري عراق ميان تهران و رياض آغاز شود. تا ارديبهشت ماه امسال پنجمين دور گفتوگو بين ايران و عربستان با ميانجيگري عراق در بغداد برگزار شد؛ اما در پي بالاگرفتن تنشها در منطقه، بار ديگر اين گفتوگوها متوقف ماند. چندي پيش نور نيوز، رسانه نزديک به شوراي عالي امنيت ملي ايران از فضاي «مثبت» مذاکرات خبر داد و پيشبيني کرد که «در آينده نزديک» وزيران خارجه دو کشور جلسه مشترکي را با يکديگر برگزار کنند؛ اما اين امر تا به امروز محقق نشده است. با سفر نخستوزير عراق به ايران بار ديگر خبرهايي در مورد تلاش وي براي احياي مذاکرات بين ايران و عربستان منتشر شد و جالب اين بود که انتشار اين خبرها با تلاشها براي ازسرگيري مذاکرات هستهاي با قدرتهاي جهاني همراه بود. حالا کارشناسان سياسي و ديپلماتها اميدوارند که گفتوگوها بين ايران و عربستان به نتيجه مطلوبي دست يافته و بهدنبال آن تنشها در منطقه کاهش يابد.
بازگشت روابط ديپلماتيک ايران و عربستان
اوايل خردادهماه بود فيصل بن فرحان، وزير خارجه عربستان بدون اشاره به جزئيات مذاکرات تهران و رياض از «پيشرفتهايي» در گفتوگوهاي مستقيم بين دو طرف خبر داد؛ اما تأکيد کرد که اين پيشرفتها «کافي نيست.» با گذشت يک ماه بعد از انتشار اين خبر، سخنگوي وزارت خارجه حالا از دريافت پيامي از عربستان بهواسطه نخستوزير عراق مبني بر «آمادگي براي ارتقاي مذاکرات بين دو کشور در سطح ديپلماتيک» خبر ميدهد. سعيد خطيبزاده در آخرين نشست رسانهاي خود در سمت سخنگوي وزارت خارجه، گفت: مصطفي الکاظمي، نخستوزير عراق، در سفر خود به تهران نکاتي را از طرف رياض به مقامات جمهوري اسلامي منتقل کرد که بسياري آن را اعلام موافقت عربستان با ارتقاي مذاکرات با ايران در سطح ديپلماتيک تلقي کردند. بنا بر شواهد، در ايران مسئوليت مذاکره با عربستان سعودي بر عهده شوراي عالي امنيت ملي است و گفته ميشود الکاظمي که در کارنامه خود مسئوليتهاي امنيتي در عراق را ثبت کرده، شخصاً در بسياري از مذاکرات حضور يافته است.
آيا ابتکاري جديد در راه است؟
منابع مطلع ميگويند که مصطفي الکاظمي، نخستوزير عراق، در سفر به ايران ابتکاري تازه را با هدف تجديد مذاکرات بين دو رقيب سرسخت منطقهاي دنبال ميکرد. دراين ميان، برخي استقبال گرم بنسلمان از الکاظمي در عربستان را نشاندهنده تمايل و اراده اين کشور براي بازگشايي سفارتخانهها ميدانند؛ اما تأکيد دارند که اين اتفاق در صورتي روي ميدهد که عامل ديگري وارد نشود و اين اراده را تحتتأثير قرار ندهد. دراينرابطه سعيد صباح زنگنه، کارشناس مسائل سياسي و خاورميانه اظهار کرد: سفر نخستوزير عراق بعد از سفر عربستان به ايران نشان ميدهد که موضوع گفتوگوهاي ايران و عربستان در دستورکار و مذاکرات او قرار داشته است. وي همچنين درباره تأثير مذاکرات احياي برجام بر مذاکرات بغداد، گفت: در اينباره دو گمانهزني مطرح ميشود: يکي اينکه گفتوگوها قبل از سفر بايدن صورت گيرد، به نتيجه برسد، دو کشور روابط خود را احيا کنند و سفارتخانهها باز شود. اين کارشناس خاورميانه با اشاره به نظريه دوم، گفت: ممکن است گفتوگوها بعد از سفر بايدن صورت گيرد و اين موضوع قطعا در سفرهاي منطقهاي بايدن مطرح خواهد بود که آيا روابط اين دو کشور بزرگ منطقه عادي شده باشد يا خير؟ بنابراين درخصوص مسائلي که در مذاکرات بغداد مطرح است بر اين مساله نيز نقش زيادي خواهد داشت.
چرايي تلاش عراق
سؤال مطرح ديگر از ديدگاه کارشناسان سياسي، چرايي تحرک ديپلماتيک بغداد دراينزمينه است. بايد گفت اگرچه عراق با دو طرف اين مناقشه روابط خوبي دارد و هممرز است؛ اما اغلب ميان تنشهاي دو کشور گرفتار ميشود. اما دلايل ديگري هم براي تلاش الکاظمي وجود دارد. بهبود روابط با عربستان سعودي از سياستهاي کليدي اين دولت است و وي از زمان رويکار آمدنش در ماه مه 2020 بارها تأکيد کرده که خواهان روابط متعادل با دو همسايه است. همچنين در بحبوحه تشکيل دولت در عراق برقراري روابط مستقيم ميان تهران و رياض با ميانجيگري الکاظمي ميتواند امتيازي مهم و دستاوردي سياسي براي او براي تکيه زدن بر پست نخستوزيري باشد. شايد براي همين است که او اصرار دارد ميوه تلاشهايش براي حل اختلافات ايران و عربستان را الآن، نه وقتي ديگر، بچيند. ازسويديگر، عراق جدا از دارابودن پتانسيل بالا براي واردات کالاهاي ايراني و انجام معاملات تجاري، از بعد سياسي و ژئوپليتيک نيز براي تهران حائز اهميت است و هممرزبودن عراق با سوريه نيز سبب شده تا تهران بر روابط با دولتمردان عراقي حساب ويژهاي باز کنند؛ بهويژه آنکه عراق جمعيت درخورِتوجهي از شيعيان را در خود جاي داده و بخشي از شخصيتها و گروههاي پرنفوذ سياسي در عراق با تهران همراهي ميکنند.
گره رابطه ايران و عربستان باز ميشود؟
با توجه به اظهارنظر مقامات سياسي دو کشور، تسريع در برقراري روابط سياسي محتمل و متصور است. حسن لاسجردي، کارشناس مسائل غرب آسيا در اينباره معتقد است: مصطفي الکاظمي با توجه به سبقه امنيتي که دارد تلاش ميکند تا در وهله اول روابط همه کشورهاي همسايه را با يکديگر ارتقا دهد که موازنه ايجاد کند و در مرحله دوم از قابليتهاي اقتصادي و سياسي همه همسايگان خود ازجمله ايران و عربستان استفاده کند. ازسويديگر، آرامش در روابط ايران و عربستان سعودي بهمعناي تسريع گفتوگوهاي مربوط به احياي توافق هستهاي ايران است؛ بهويژه آنکه جوزپ بورل، مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپا در شکست بنبست ايجادشده در مذاکرات طي چند ماه گذشته نيز موفق بوده است. حال بايد منتظر ماند ديد آيا الکاظمي ميتواند گره روابط ميان ايران و سعودي را باز کند يا خير؟
