ايران به منافع برجام بينديشد و بس!
با وجود پیشرفتها و اظهارنظرها مبنی بر گامهای نهایی در راستای رسیدن به توافق مذاکرات وین همچنان ادامه دارد و مشخص نیست که طرفین چــه زمانی و چگونه به توافق خواهند رسید؛ تحولات پیرامون مذاکرات وین را چگونه ارزیابی میکنید؟
اینکه مذاکرات طولانی شده و اخیرا هم که بحران اوکراین و تحریم نفتی و گازی روسیه رخ داده باعث شده امروز اراده غربیها خیلی بیشتر از گذشته باشد که این توافق سریع انجام شود ولو با سندی که گفته میشود ایران از آن ناراضی است و هنوز اختلافات حل نشده است. لذا آنطور که کارشناسهای اقتصادی و انرژی مطرح میکنند این پنج شش میلیون بشکه نفت و میعانات نفتی که روسیه داشته و اینها به دنبال تحریم آن هستند هیچ راه جایگزینی برای این کاهش جز ورود نفت و گاز ایران و حتی ونزوئلا که در تحریم بوده وجود ندارد. طرفهای غربی الان بر سر این دوراهی هستند که تحریمهای روسیه را جدی بگیرند و بخواهند آن را مهار اقتصادی کنند یا اینکه با ایران راه بیایند تا اینکه برای موفقیت در تحریمهای روسیه ایران جایگزین شود. البته این یک فرصت بسیار خوب برای ایران است اما به هر جهت روسیه آگاه است که ایران در عین اینکه کشوری همکار و دوست به شما میرود اما رقیب هم هست و میتواند در صورت ورود به بازار به منافع روسیه ضربه بزند. در نتیجه این مساله اکنون یک پیچ در مذاکرات انداخته که همانطور که شاهد بودید مقامات روسی موضع گرفتند و مصاحبه کردند و سفیرشان در
تهران نیز در این خصوص بحث و شفاف سازی کرد. ولی یک واقعیتی است که پرونده امروز در این حالت و بحران جدید شرایطی پیدا کرده که اگر تحریمها برداشته شود باید منافع روسیه در تحریم لطمه نخورد که بهانه ظاهری است. ولی در عمل میل عمدهای که آنها دارند این است که همچنان مانع ورود ایران به بازار شود. وابستگی اروپا و حتی آمریکا به نفت و گاز روسیه باعث میشود به آن فشار حداکثری که میخواهند دست پیدا نکنند. فعلا چنین مسالهای بین کش و قوس طرفها وجود دارد و در صورتی این توافق سریع میتواند انجام شود که غرب و در راس آنها آمریکاییها به این جمع بندی برسند که هر چه سریعتر باید برای مهار روسیه با شروط ایران راه بیایند و لازمه آن هم این است که به طور یکجانبه در را باز کنند و امتیازات را بدهند. ولو اینکه روسیه ناراضی باشد و برجام را ترک کند و توافق نهایی را امضا نکند. اما از آنجا که اشتباه یا درست ما تاکنون روسیه را واسط مذاکرات کردیم این مساله از آنجا که نماینده روسیه مذاکرات را پیش میبرد فضای حساس و تعیین کننده مذاکرات را مقداری با کندی و دست انداز روبهرو کرده است. یعنی این مساله یک پیچیدگی جدیدی به پروندهای داده که
پیش بینی میشد که تا پیش از اتمام سال شمسی به نتیجه برسد اما با شروع بحران و حساسیت تحریمهای روسیه یک پیچ و مشکل جدیدی به آن اضافه شد.
بســـیاری بر این باورند که در شرایط کنونی روسها برجام و مذاکرات وین را به نوعی گروگان گرفتهاند برای نوعی توازن در بحث بحران اوکراین و درصدد اثرپذیری متقابل بحران اوکراین و مذاکرات وین بر یکدیگر هستند؛ اساسا این دو مساله چه میزان میتواند بر یکدیگر تاثیر مستقیم داشته باشد؟
بله؛ من هم معتقدم که این دو مساله بر یکدیگر تاثیر و تاثر دارند. آقای بایدن در سال جدید میلادی وقتی میخواست به کاخ ریاست جمهوری برود گفت امروز سه بحران کلیدی داریم که در هم تنیده است. یکی بحران اوکراین که آن زمان مساله کریمه بود؛ دوم مساله هستهای ایران و سوم بحران تایوان. امروز بحران اوکراین و مساله هستهای ایران بیشتر به هم تنیده و مساله روز دنیای غرب شده است. هر چند که مساله تایوان همچنان داغ نشده اما ممکن است که با حمله چین به تایوان آن مساله هم به روزتر شود. به هر جهت اینها به هم مربوط است و یک پای ثابت آن در چانه زنی و برای پیچ انداختن و گروگان گرفتن روسیه است که نباید در آن شک و تردید کرد. به هر جهت احیای برجام یکسری مضرات و حداقل مزایایی برای روسیه داشته باشد اما تداوم عدم احیای این توافق بیشتر میتواند برای روسیه مزایا داشته باشد، چراکه با این روش تاثیر تحریمها بر روی روسیه بیشتر نخواهد شد. این مساله برای روسها بسیار جدی است که باید در دو جبهه مقابله کنند و معمولا مدیریت دو جبهه بحران برای آنها سنگین است. از آن طرف هم اگر دریچه جدیدی برای ورود نفت و گاز جدید به اروپا و آمریکا به آن صورت باز
نشود به نفع روسیه خواهد بود. به هر جهت در این شرایط حساس دولتمردان ما باید خیلی عاقلانه و زیرکانه مساله را در مذاکرات پایانی جلو ببرند که بتوانند در این رقابت، جبهه بندی و جنگ سرد جدید منافع و امنیت ملی را به صورت حداکثری بهدست بیاورند و از هزینهها و ترکشهای بحران اوکراین بر کشور و مذاکرات هستهای دوری کنند. بر این باورم که بحران اوکراین ساده نیست و بحرانی جهانی مثل جنگ ویتنام و افغانستان چه در دوره شوروی و چه در دوره بعد از آن توسط ناتو است که آثار بسیار بلندمدت، میان مدت و حتی کوتاه مدت بر نظام بینالملل، منطقه و سیاست خارجی ما میگذارد. این اقتضاء میکند که در شورای امنیت کشور یک کمیته تخصصی بلندمدت در بحث تغییر مسائل بحران اوکراین و آثار اقتصادی، اجتماعی و سیاسیاش بر منطقه و ایران لحظه به لحظه رصد شود و اتاقهای فکر و سیاستگذاری ما بتواند از این مساله جدید کشور را بهتر پیش ببرد و از جمله بحث برجام را عاقلانه به سرانجامی برساند که در این شرایط امتیازاتی برای کشور به ارمغان بیاورد. اما تصمیمگیری و حرکتهای اشتباه نیز میتواند کلی خسارت به کشور وارد کند.
برخی معتقدند که اقدام اخیر روسها در خصوص درخواست تضمین از آمریکا بیش از ایران متوجه منافع خودشان است که در ارتباط با ایران و مناسبات تجاری و اقتصادی منافعشان به خظر نیفتد؛ این مساله را چگونه تحلیل میکنید؟
به هر جهت روسیه از گذشته همیشه به دنبال منافع خودش بوده و از همه کارتها و بازیگران به صورت ابزاری استفاده کرده و خصوصا با ایران هم این کار را انجام داده است. البته این رویکرد همیشه هم منفی نبوده و در دوره فشار حداکثری خروج ترامپ از برجام روسها در بحث پرونده هستهای ایران در شورای امنیت و راه اندازی سازو کار مکانیسم ماشه و فشار بیشتر بر ایران که ترامپ درصدد آن بود اجازه ندادند و با وتوی آن در شورای امنیت گام مثبتی را در جهت ایران برداشتند. هرچند که این شرایط هم برای روسها بود که بخواهند از لحاظ اقتصادی و تجاری ارتباط بگیرند و در همین راستا حتی به قرارداد 20 ساله که اخیرا مطرح شد نیز دست پیدا کردند. به هر جهت اگر تحریمهای حداکثری روسیه پا برجا بماند و برجام احیا شود آن حرکت قبلی که روسها در ایران داشتند در قالب تحریمهای جدید متوقف میشود، چراکه ایران نیز در گذشته تجربه و سابقه داشته و وقتی غرب در تجارت، روابط گازی و بانکی با ایران برقرار کند چون از گذشته این حجم و ارتباط بیشتر بوده مسلما تمام برنامهها یا حرکت در اجرای برنامههای قرارداد20 ساله را فعلا مسکوت میگذارد و به نوعی هم شاید غرب فشار
بیاورد که ایران را با تحریمهای روسیه همراه کند. این مساله را روسها میفهمند و متوجه هستند که تا الان اگر ایران متحد نیم بند با روسها بوده غرب در حال تلاش است که با بحث اوکراین و تحریم روسیه و خروج ایران از تحریمهای برجامی یک مهره تاثیرگذار را به سمت خود بکشد و اگر تاکنون با روسیه همراه بود از امروز به بعد با روسیه مخالف شود. از این رو روسها نیز متوجه چنین امری هستند که چنین چیزی رخ ندهد یا تضمینهایی بگیرند که ایران چنین نقشی پیدا نکند.
اخیرا وزیر امور خارجــه گفته اجازه نمیدهیم هیچ عامل خارجی منافع ملی کشـــور را در وین تحت تاثیر قرار دهد و با تحرکات اخیر روسها در آستانه توافق و تاثیر بر آن برخی مطرح میکنند که میتوان با مذاکره مستقیم با آمریکاییها اساسا اقدام روسها را بیتاثیر کرد؛ تبیین شما از این مساله چیست؟
اگر ایران به این جمع بندی برسد که گروگانگیری شده نوعی آبروریزی برای افکار عمومی و فضای بینالملل محسوب میشود و الان ایران یک صحنه آزمایش از خود نشان میدهد. تا الان این اتهام بود که ایران ابزار شده و روسیه ایران را گروگان گرفته اکنون میدان عملی این مساله در آخرین لحظات نشان داده میشود و این برای اعتبار، پرستیژ، اصول و شعارهای جمهوری اسلامی خیلی خطرناک است که متوقف شود و بعد کاملا اثبات شود که ایران تحت تاثیر روسیه نتوانسته به منافع خود دست پیدا کند و برجام احیا نشده است. این برای افکار عمومی داخل و هم برای آینده که قضاوت خواهد شد برای ایران هزینه دارد. از این رو است که اگر روسها بخواهند همین بازی را انجام دهند ایران مجبور میشود که به طور مستقیم وارد مذاکره با آمریکا شود و این خواست غرب هم هست. این مساله به معنی به حاشیه راندن روسیه هم تلقی میشود و بعد هم اگر ایران وارد بازار جایگزین روسیه شود ممکن است دلخوریهای روسیه و مقابلهها و تنش در روابط بروز کند. این همان پیچیدگی است که دستگاه سیاست خارجی و شورای عالی امنیت ملی به گونهای عمل کند که منافعش تامین شود و هزینهای برای ایران نداشته باشد. اگر
ایران بخواهد بحث بیطرفی یا استقلال را هم در میان قدرتها داشته باشد چنین حرکتی هم نباید به زمینه دلخور شدن روسیه و چین که در دوران سخت و تنگنا برای ایران دریچههایی با روابط تجاری، خرید نفت یا واسطه فروش یا حق وتویی که در شورای امنیت استفاده کردند پدید آید و این مسائل را هم نباید از نظر دور داشت. به هر جهت ممکن است روزهای سخت و مبادا دوباره برای ایران تکرار شود. احتمال دارد بعد از آقای بایدن دولتی بیاید که بدتر از ترامپ زیر میز بزند. آن زمان باز هم ایران در حوزه بینالملل و مشکلاتش تنها میماند. لذا باید به گونهای عمل کند که این بازیگرانی که به گونهای آمدند و برای کشور تا حدی راهگشایی کردند و فشارها را تقلیل میدادند و به تعبیر اصولگرایان اقتصاد مقاومتی را تحمل پذیر میکردند از ایران و ارتباط با کشورمان بریده نشوند. در این شرایط پر بحران باید اقتصاد و سیاست خارجی را مدیریت کرد و عاقلانه رو به جلو برد.
از دیدگاه شما با توجه به اقدام اخیر روسها و گمانهزنیها پیرامون احتمال ترک برجام از سوی آنها خروج روسیه از برجام چه پیامدها، هزینهها و تبعاتی خواهد داشت؟
خروج از برجام هزینهای به آن معنی برای روسها ندارد و ممکن است تاحدی برای ما هزینه ایجاد کند. یعنی اگر روسها از برجام خارج شوند شاید ایران با طرف غربی مساله را بهتر حل کند اما بعد اگر طرف غربی بخواهد زیر میز بزند دیگر آن برگهایی که ایران با استفاده از روسیه و چین بازی میکرد قابل استفاده نیست و برای آینده کشور خطرناک است. این بحران با غرب نیز به این راحتی حل و فصل نمیشود. حال ممکن است که یکی دو سال یک توافقی در این شرایط خاص صورت بگیرد اما باید به این مساله با افق بلندمدت نگاه کرد و شرایط را به گونهای مدیریت کرد که ایران در آینده ایران زیر ضربات و فشارهای دولت تندرویی که در آمریکا روی کار خواهد آمد نماند که بخواهد با متحدین اروپاییاش بیش از این از ایران باجگیری کنند. این افق باید در نظر گرفته شود و الا اگر روسیه از برجام فعلا بیرون برود و ایران را تحریم کند اقتصاد ایران آنچنان وابسته به روسیه نیست. حال ممکن است یکسری همکاریهای اتمی ایران با روسیه در بوشهر یا خریدهای نظامی توقف پیدا کند و آنچنان ایران متضرر نشود. ولی این منطق کار نیست که ایران بخواهد زیگزاگی عمل کند و در بلندمدت ریسکهای بزرگی در
برخورد با ابرقدرتها از جمله آمریکا داشته باشد.
