اهمیت تولید کاغذ از باگاسِ نیشکر

کاغــــذ یک کالای استراتژیک و یکـــی از پرکاربردترین نهاده‌های تولید در صنایع مختلف و در صنعت چاپ و نشر، اصلی‌ترین نهاده است که بیشترین سهم را در قیمت‌گذاری کتاب دارد. با این اوصاف، ناگفته پیداست که اصلی‌ترین عامل گرانی کتاب در یکی- دوسال اخیر، مشخصا با افزایش قیمت کاغذ به‌بار آمده؛ تاجایی که درحال حاضر، قیمت یک بند کاغذ 90*60 با گراماژ 60 که معمول‌ترین قطع کاغذ در چاپ کتاب است، به 550 هزار تومان رسیده است که با در نظر گرفتن سایر هزینه‌های انتشار کتاب (از سهم مولف و مترجم گرفته تا هزینه لیتوگرافی، چاپ، صحافی و حق توزیع و فروش)، قیمت متوسط کتاب را تا 71هزار و 176 تومان در دی‌ماه سال جاری‌(مطابق با آمار خانه کتاب) بالا برده است؛ بنابراین بالابردن ظرفیت تولید داخلی کاغذ، می‌تواند نیاز به واردات را کاهش دهد و هزینه تولید و قیمت نهایی کتاب را در کشور پایین بیاورد. درباره نیاز سالانه‌ صنعت نشر ایران به کاغذ چاپ و تحریر، آمارهای مختلفی ارائه می‌شود اما اگر آخرین آمار ارائه‌ شده محمدمهدی اسماعیلی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی را ملاک قرار دهیم، میزان مصرف سالانه‌ این نوع کاغذ در کشور، 270 هزار تُن است که بخش عمده آن از طریق واردات، تامین می‌شود. در ایران، سه کارخانه تولید کاغذ وجود دارد: کارخانه چوب و کاغذ مازندران، کاغذ پارس خوزستان و شرکت کاغذ تبریز که تولیدات سالانه آن‌ها در حال حاضر به 50 هزار تُن هم نمی‌رسد. از میان این سه کارخانه، چوب و کاغذ مازندران بیشترین تولید را دارد و بازدید وزیر فرهنگ و ارشاد در مهرماه از این کارخانه نشان می‌دهد در مسیر توسعه و خودکفایی کاغذ که پیش‌تر هدف‌گذاری شده، برای این کارخانه سهم بیشتری درنظر گرفته شده است. مدیرعامل چوب و کاغذ مازندران، چندی قبل در مراسم افتتاح خط pm1 از برنامه تولید 60 هزارتن کاغذ در سال 1401 و 80 هزارتن کاغذ در 1402 خبر داد؛ البته در شرایطی که منابع کافی در اختیار این کارخانه قرار بگیرد. شواهد و قرائن نشان می‌دهد که مدیریت فرهنگی کشور نیز حساب ویژه‌ای روی این حجم تولید باز کرده و آن را گامی موثر در مسیر خودکفایی کاغذ می‌داند. اما نکته قابل توجه این است که پایه‌ تولیدات کاغذ کارخانه مازندران، چوب درختان است و آن‌طور که گفته می‌شود، حدود 80 درصد از چوب مصرفی این کارخانه از محل واردات و 20 درصد آن از برداشت‌های داخلی تأمین می‌شود که این مسأله، نگرانی‌هایی را در حوزه محیط زیست و منابع طبیعی به‌همراه داشته است. قطع بیش از 20 تنه درخت، چندین هزار کیلووات برق و هزاران مترمکعب آب برای تولید یک تُن کاغذ، بن‌مایه‌ این نگرانی‌ها را تشکیل می‌دهد. به گفته‌ منتقدان، در شرایطی که صنایع کاغذسازی جهان به سمت تولید کاغذ از باگاس نیشکر، کاه و کُلَش و مواد بازیافتی رفته، سرمایه‌گذاری روی تولید کاغذ از منابع چوبی، منطقی نیست. دومین جایگاه تولید کاغذ در ایران، به کارخانه کاغذ پارس تعلق دارد؛ کارخانه‌ای که در سال 1346 در شمال خوزستان با هدف استفاده از باگاسِ استخراج شده از کارخانه نیشکر هفت تپه تأسیس شده و گفته می‌شود تولید سالانه آن بین 20 تا 30 هزار تُن است. باگاس؛ تفاله‌ باقی‌مانده از نی‌شکر، بعد از فرآیند تولید شکر است و در تولید نئوپان، خوراک دام و کاغذ مورد استفاده قرار می‌گیرد. مطابق با اظهارات مدیران کاغذ پارس، این کارخانه در صورت تجهیز، ظرفیت تولید بیش از 80 هزار تُن کاغذ را دارد و می‌تواند سهم‌ زیادی در تامین کاغذ چاپ و تحریر کشور داشته باشد. همچنین تبدیل باگاس به کاغذ، می‌تواند از آلودگی‌های زیست محیطی ناشی از فعالیت کارخانه نیشکر بکاهد؛ چراکه انبار کردن این ماده‌‌ی آتش‌زا، همواره به‌عنوان یک تهدید، مطرح بوده است. اگرچه به‌گفته‌ اهالی صنعت چاپ، کاغذ پارس به دلیل در اختیار نبودن تکنولوژی‌های به‌روز فراوری، درصد تخلخل بالایی دارد و سطح پُرزدار آن به دستگاه‌های چاپ صدمه می‌زند اما این مشکلات می‌تواند با سرمایه‌گذاری و به‌روزرسانی، رفع شود. ضمن اینکه کاغذ مازندران نیز عاری از این معایب نیست. با این اوصاف، جا دارد که دستِ‌کم به‌موازات توجه و تقویت تولید کاغذ مازندران، توسعه خط تولید کاغذ پارس نیز در دستور کار دولت قرار گیرد؛ چراکه تولید کاغذ از باگاسِ نیشکر هفت ‌تپه، نه نیاز به قطع درختان دارد و نه به صرف هزینه‌های ارزی برای واردات چوب.