امید به احیای برجام

ناظران در غرب و خاورمیانه در مورد سفر شیخ طحنون بن زاید آل نهیان، مشاور امنیت ملی امارات متحده عربی و برادر شیخ محمد بن زاید، ولیعهد این کشور به تهران گمانه زنی کردند. نویسندگان گزارش‌های خبری تمایل داشتند این دیدار را به عنوان سرآغازی برای گرم شدن چشمگیر روابط سرد تهران و ابوظبی توصیف کنند. ایرانی‌ها به استقبال از این مقام اماراتی پرداختند و مطبوعات این کشور جزئیات دیدار شیخ طحنون بن زاید را با مقامات ایرانی گزارش و اشاره کردند که وی با هدف بهبود روابط بین دو دشمن تاریخی به تهران سفر کرده است. در ادامه این مطلب آمده است: شادی تهران از این دیدار‌ها نیازی به توضیح ندارد. در حال حاضر، ایران تحت تحریم‌های آمریکا است و از این موضوع رنج می‌برد و احتمال شکست در مذاکرات هسته‌ای وین نیز وجود دارد، بنابراین، تهران باید تعداد مخالفان خود را تا حد ممکن کاهش دهد. در عین حال، این دیدار را باید در شرایطی دید که امارات به نفع خود عمل می‌کند، منافعی که شامل انزوای تهران نمی‌شود.

آغازی دشوار برای روابط ایران و امارات

بیشتر گزارش‌های مربوط به سفر شیخ طحنون این واقعیت را نادیده گرفته است که امارات، حتی در زمان‌های پر مناقشه، هرگز رابطه خود را با همسایه قدرتمندش در خلیج‌فارس قطع نکرده است. ناظران خارجی تمایل دارند بر روی نقاط قابل مشاهده تضاد بین امارات و ایران تمرکز کنند، در حالی که همکاری‌های خوش خیم‌تر بین دو کشور را نادیده می‌گیرند. در این مورد، برخی در غرب به اشتباه بر اساس این فرض غلط که اعراب سنی از شیعیان نفرت قدیمی دارند، بر این باورند که کشور‌های عربی خلیج‌فارس خصومت یکپارچه‌ای با ایرانیان دارند. حال آنکه، در واقع، نگرانی نسبت به ایران بیشتر با سیاست‌های هژمونیستی تهران مرتبط است. رژیم شاه قبل از سقوطش در سال ۱۹۷۹ نیز سیاست‌های مشابهی را دنبال می‌کرد و باعث بروز نگرانی‌های مشابه در خلیج‌فارس شده بود. با این حال، حتی در زمان حکومت شاه، امارات راه‌هایی برای کنار گذاشتن اختلافات خود با ایران و همکاری با تهران پیدا کرد. در سال ۱۹۷۱، ایران تحت کنترل شاه و نه جمهوری اسلامی به اشغال جزایر ابوموسی و تنب پس از خروج بریتانیا پرداخت. اگرچه رهبری امارات از این موضوع خشمگین بود، اما هرگز اجازه نداد این اختلاف در روابط تجاری یا دیپلماتیک ابوظبی با تهران تداخل ایجاد کند. بریتانیا و ایالات متحده که شاه را متحد اصلی خود می‌دانستند، با این اقدام ایران مخالفت نکردند.امارات متحده عربی در زمان استقلال خود، مانند دیگر کشور‌های کوچک‌تر حاشیه خلیج‌فارس، تمایلی به قرار گرفتن تحت نفوذ عربستان سعودی یا ایران نداشت. به همین دلیل، امارات متحده عربی از بدو تأسیس، سیاست خارجی متعادلی را مدیریت کرد که به دنبال حفظ استقلال از هر دو همسایه قدرتمند خود است. شیخ زاید، بنیانگذار امارات متحده عربی به همراه شیخ راشد آل مکتوم از دبی، به شدت برای گنجاندن قطر و بحرین در فدراسیون جدید امارات متحده عربی تلاش کردند. این دو رهبر امیدوار بودند که همه شیخ‌نشین‌های کوچک‌تر را در یک نهاد سیاسی واحد متحد کنند تا بهتر بتوانند در مقابل دو هژمون بالقوه خلیج‌فارس یعنی عربستان سعودی و ایران بایستند. اگرچه هر دوی این‌ها در نهایت به دنبال حفظ استقلال خود بودند، اما در سوء ظن امارات نسبت به همسایگان بزرگ‌تر خود سهیم بودند. هر یک از آن‌ها اختلافات ارضی را از دوران تحت الحمایگی بریتانیا به ارث برده بودند، اختلافاتی که امروزه عمدتاً حل نشده باقی مانده است.

دشواری ادامه دارد

امارات متحده عربی، مانند سایر کشور‌های کوچک‌تر شورای همکاری خلیج‌فارس تلاش می‌کند تا روابط قابل مدیریت با هر دو غول خلیج‌فارس را حفظ کند. ابوظبی در بیشتر مسائل منطقه‌ای با عربستان علیه ایران متحد شده است، اما از ریاض دستور نمی‌گیرد. امارات بدون توجه به شرایط، گفت‌وگوی دیپلماتیک و امنیتی مستمر و حتی گاهی پنهان با ایران را حفظ کرده است. در نوامبر ۲۰۱۳، چهار روز پس از امضای توافق هسته‌ای موقت ۱+۵ با ایران، وزیر امور خارجه امارات از تهران بازدید کرد. در مقابل دو هفته بعد محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه ایران نیز به امارات سفر کرد. اگرچه مطبوعات غربی سعی کردند مخالفت یکپارچه شورای همکاری خلیج‌فارس با برجام را به تصویر بکشند، امارات متحده عربی و همچنین چندین کشور دیگر حوزه خلیج‌فارس، واکنش بسیار ظریف‌تری نسبت به آنچه گزارش شده بود در مقابل برجام داشتند. پس از حمله سال ۲۰۱۶ به سفارت عربستان در تهران، امارات متحده عربی به شرکای خود در شورای همکاری خلیج‌فارس پیوست و به محکومیت ایران پرداخت، اما از بستن سفارت خود در تهران خودداری کرد و این امر خشم ریاض را برانگیخت. به دنبال عملیات خرابکارانه در سال ۲۰۱۹ علیه کشتی‌ها در آب‌های ساحلی امارات متحده عربی یا نزدیک به آنکه کارشناسان امنیتی عمدتاً ایران را مقصر می‌دانستند، یک هیات گارد ساحلی امارات به منظور بهبود همکاری‌های دریایی در آب‌های جداکننده‌ی دو کشور از تهران بازدید کرد. در همین راستا و بر خلاف بسیاری از کشور‌های شورای همکاری خلیج‌فارس، امارات هرگز به طور کامل روابط خود را با سوریه پس از شروع جنگ داخلی این کشور در سال ۲۰۱۱ قطع نکرد. سرانجام، با وجود پیوستن امارات به عربستان سعودی برای مداخله در یمن، ابوظبی تاکنون علاقه چندانی به مبارزه با حوثی‌ها به عنوان متحدان ایران در صنعا که بر شمال یمن تسلط دارند، نشان نداده است.

ادامه صفحه 6