بي‌تفاوتي و مسئوليت گريزي

عواملي كه انسان را از پذيرش مسئوليت باز مي‌دارد و به بي‌تفاوتي و مسئوليت گريزي سوق مي‌دهد عبارت‌اند از: 1 - خودخواهي: يكي از غرايز نيرومند در وجود انسان، غريزه خودخواهي و نفع طلبي است. اين غريزه اگر تربيت نشود وبه كنترل در نيايد، سبب مي‌شود انسان فقط به دنبال استيفاي حقوق خود باشد و از تمكين كردن در برابر حقوق ديگران امتناع ورزد. اگر در فرهنگ قرآن، فرعون، نماد بي‌مسئوليتي و مظهر استبداد معرفي شده است، به دليل وجود اين عنصر مخرّب در اوست. قرآن مجيد مي‌فرمايد: «انّ فرعون علا في الارض؛ فرعون در سرزمين مصر سربرافراشت. » 2 - ضعف شخصيتي: به نظر بسياري از روان شناسان، يكي از شاخصه‌هاي سلامت رواني، پذيرش مسئوليت است. در اين باره، مزلو، چاهن و انجمن كانادايي بهداشت روان، داشتن دغدغه بهروزي همه آدميان يا احساس مسئوليت نسبت به ديگران را بسيار مهم دانسته‌اند. طبيعي است كسي كه از سلامت رواني بي‌بهره باشد در زندگي فردي و اجتماعي، به ديگران تكيه دارد و به كمك آنها چشم دوخته است. مسئوليت‌پذيري فرع بر خودپذيري است. جواني كه احساس كارايي، ارزش مندي و اعتماد به نفس نداشته باشد، نمي‌تواند مسئوليت اجتماعي را بر دوش بگيرد، زيرا انجام وظايف انساني و پذيرش مسئوليت‌هاي اجتماعي، بدون خمير مايه شجاعت، ممكن نيست. كم رويي و عدم اعتماد به نفس، احساس حقارت و خودكم بيني و تزلزل شخصيت، انسان را از ورود به عرصه اجتماع باز مي‌دارد، چه برسد به اينكه بخواهد مسئوليتي را بپذيرد. 3 - ضعف اعتقادي: آن چه انسان را مسئوليت پذير مي‌كند و او را از بي‌تفاوتي خارج مي‌سازد، نظام اعتقادي و فكري و عملي است كه براساس آن، خود را در برابر خدا مسئول مي‌داند، زيرا معتقد است تنها موجودي كه مواخذه نمي‌شود و مديون كسي نيست، خداست و هر كس ادعاي بي‌مسئوليتي كند، در حقيقت مدعي ربوبيت شده است. قرآن مجيد مي‌فرمايد: «لايسئل عما يفعل و هم يسئلون؛ خدا از آن چه مي‌كند بازخواست نمي‌شود ولي آنان بازخواست خواهند شد. » قرآن مجيد دليل فداكاري و ايثار اهل بيت (عليهم السلام) را احساس مسئوليت آنها در برابر محرومان مي‌داند و مي‌فرمايد: ما از پروردگار خود مي‌ترسيم، در روزي كه آن روز، گرفته و سياه و دردناك است؛ يعني ايمان به معاد، انسان را در برابر محرومان جامعه، متعهد بار مي‌آورد. بديهي است كسي كه اين باور عميق را نداشته باشد و به مكاتب الحادي گرايش يابد كه روحيه بي‌مسئوليتي و اباحي‌گري را ترويج مي‌كنند، از پذيرش مسئوليت، خودداري مي‌كند. 4 - كج فهمي: عدم درك درست بعضي از آموزه‌هاي ديني، باعث مي‌شود بعضي افراد مسئوليت گريز شوند. عده‌اي تقوا را در درون گرايي و گريز از اجتماع و عدم دخالت در امور اجتماعي دانسته‌اند. احاديث فراواني از اولياي دين رسيده كه همگي بر مسئوليت انسان در برابر خود و خدا و مردم دلالت دارد و از مسلمانان خواسته‌اند: مسئوليت پذير باشند نه مسئوليت گريز؛ دل در اجتماع داشته باشند نه سر در گريبان.