بومرنگ استراتژی غلط ایران در جنگ قرهباغ
آرمانملی- امید کاجیان: دو موضوع متوالی این روزها رابطه ایران و جمهوریآذربایجان را وارد فصل تازهتری کرده است. یکی رفتوآمد کامیونها در نقاطی که زمانی برای ارمنستان بود و مشکلی از این بابت برای ایرانیها نبود و اما حالا آذربایجان جلوی آن را گرفته و حتی خبر از بازداشت رانندگانی هم منتشر شد و دیگری رزمایش اخیر ایران در ارس. رزمایشی که البته بعد از اظهارات کسانی مثل سیدحسن عاملی امام جمعه اردبیل هم رنگوبوی خاصتری به خود گرفته است. عاملی گفته است اسرائیل برای توطئه علیه ایران به آذربایجان آمده و سپاه نیز در برابر دشمن خود مانور و رزمایش اجرا میکند. وی افزود: «این مانور و رزمایش سپاه به اسرائیل پیام میدهد که دست از پا خطا نکن. از طرف دیگر در اثنای مانور سه کشور، همه جا پر میشود که ایران را از نقشه حذف میکنیم، طبعا این طرف هم آمادگی خود را اعلام میکند.» این درحالی است که بارها الهام علیاف رئیسجمهور آذربایجان از همکاری با اسرائیل سخن گفته و اینکه در جنگ قرهباغ هم تجهیزات اسرائیلی به کمکش آمدهاند اما درچنین شرایطی اکنون تهدید کردن اسرائیل در این منطقه تهدید جمهوریآذربایجان هم به شمار آمده است.
علیاف درباره توقف کامیونهای ایرانی نیز موضعگیری صریح داشته و به ایران حمله کرده است. او می گوید جلوی ورود غیرقانونی کامیونهای ایرانی را به قرهباغ گرفتهایم آنها باید مالیات بدهند.
وی مدعی شده کامیونهای پیش از تصرف منطقه قرهباغ از سوی آذربایجان در سال گذشته و کامیونهای ایرانی در دوران تسلط ارمنستان، بهطور غیرقانونی مرتبا به این منطقه وارد میشدهاند. علیاف میگوید: ما نارضایتیمان را از ورودهای غیرقانونی اعلام کردیم اما ادامه پیدا کرد و در یکماهه یازده آگوست تا یازده سپتامبر، حدود شصت کامیون ایرانی، بدون مجوز به قرهباغ وارد شد. ما بنا کردیم به کنترل جادههایی که از خاک آذربایجان میگذشت و کامیونهایی که از سوی ایران فرستاده میشدند، تمام شدند. اگر آنها میخواهند از خاک آذربایجان استفاده کنند، باید مالیات بدهند. علیاف درباره رزمایش سپاه در نزدیکی رود ارس و کنار مرز آذربایجان هم واکنش نشان داده و گفته: «بسیار تعجب دارد. هر کشوری میتواند در خاکش مانور بدهد. این حق آنها است. اما چرا حالا و چرا در مرز ما. چرا این رزمایشها وقتی ارمنستان در جبرائیل، فضولی و زنگیلان بود، انجام نمیشد؟ چرا این کار پس از اینکه ما این مناطق را پس از ۳۰ سال آزاد کردیم، انجام میشود؟» هرچند که سفیر ایران در باکو اعلام کرده که رزمایش سپاه در ارس تهدیدی برای جمهوریآذربایجان نیست. اظهارات رئیسجمهور
آذربایجان بعد از ماجرای کامیونها و البته واکنش تندش نسبت به این رزمایش در کنار تهدید برخی مقامات ایران که این رزمایش را پاسخی به اقدامات اسرائیل میدانند در نهایت منجر به واکنش سخنگوی وزارت خارجه ایران شده است. او در پاسخ به اظهارات الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان گفته: « درحالیکه روابط خوب و محترمانهای میان دو کشور وجود دارد و مسیرهای معمول ارتباطات میان دوطرف در بالاترین سطح وجود دارد، بیان آن به این شیوه مایه تعجب است.» سعید خطیبزاده البته در سخنانی معنادار این را هم افزوده که «مانور انجام شده از سوی کشورمان در مناطق مرزی شمالغرب یک موضوع حاکمیتی است و برای آرامش و ثبات کل منطقه انجام می شود. البته روشن است که جمهوری اسلامی ایران، حضور هرچند نمایشی رژیم صهیونیستی در نزدیکی مرزهای خود را تحمل نخواهد کرد و دراین رابطه هر اقدامی را که برای امنیت ملی خود لازم بداند انجام خواهد داد.»
خطای استراتژیک
آنچه که امروز در ماجرای ایران و آذربایجان پیش آمده میتواند به واسطه استراتژی غلط ما طی ماههای اخیر بهویژه در زمان جنگ قرهباغ باشد. انفعال ایران در زمان جنگ قرهباغ و البته حمایتهای عجیب و غریب و تلویحی ما از جمهوریآذربایجان امروز کار را به جایی رسانده که کامیونهایمان را توقیف کنند و در سویی دیگر در عوض پاداش آن حمایتهای زیرپوستی، چنین اظهاراتی را از سوی رئیسجمهور آذربایجان بشنویم. به نظر میآید که البته ایران به واسطه تحریمهایش و نوع نگاه خاص در این ایام تحریم به ترکیه ناچار بود تا بیش از اندازه راه سازش و دوستی را با ترکیه و آذربایجان حتی در زمان جنگ قرهباغ در پیش گیرد، اما ضعف عملکرد در دیپلماسی در آن مقطع و عملا بازی در زمین ترکیه و آذربایجان، امروز بعد از پیروزی آذربایجان در آن جنگ، موضع علیاف را نیز نسبت به ایران موضعی با نگاه از بالا به پایین کرده است. کسی بیانیه چهار امامجمعه یعنی سیدمهدی قریشی، نماینده ولیفقیه در استان آذربایجانغربی، سیدمحمدعلی آلهاشم نماینده ولیفقیه در استان آذربایجانشرقی، سیدحسن عاملی، نماینده ولیفقیه در استان اردبیل، علی خاتمی نماینده ولیفقیه در استان
زنجان که در آن با صراحت تمام، در درگیریهای میان دو کشور آذربایجان و ارمنستان از جمهوریآذربایجان حمایت کردند را از یاد نبرده است. ائمهجمعه در این بیانیه نوشته بودند که؛ «هیچ تردیدی در تعلق قرهباغ به آذربایجان و اشغال آن و لزوم بازگشت این اراضی به آذربایجان، کشور اهلبیت نیست و دولت آذربایجان در بازپسگیری این اراضی کاملا قانونی و شرعی عمل کرده است.» و در ادامه به نوعی ایران را هم در این ماجرا دخیل کردند و ادامه دادند: «ما به اقتضای آیات قرآن و سیره معصومین علیهالسلام و به اقتضای فلسفه انقلاب اسلامی، خود را ملزم به حمایت و دفاع از مظلوم میدانیم. ملت آذربایجان بهتر از همه میدانند که جمهوری اسلامی بالاترین کمک و حمایت را در طول اشغال قرهباغ به آذربایجان داشته و در تمام محافل بینالمللی از تمامیتارضی آذربایجان دفاع کرده و وزارت امورخارجه نیز اخیرا دوباره بر تمامیتارضی آذربایجان در غائله اخیر تاکید کرده است. اگر عنایات جمهوریاسلامی در بدو اشغال قرهباغ نبود، قطعا اشغال تا باکو امتداد مییافت.» این بیانیه همانا و اینکه به یکباره شهرهای تبریز، ارومیه، زنجان و تهران، شاهد اعتراضهایی به نفع آذربایجان
در غائله قرهباغ شود همان. یا اظهاراتی مانند علیاکبر ولایتی که گفت ما کاملاً نگران سرنوشت آذربایجان هستیم و معتقدیم تمامیتارضی آن باید حفظ شود و مناطق اشغالیاش تخلیه شود. بعد از پیروزی آذربایجان بهدليل حمايت همهجانبه ترکيه و تجهیزات اسرائیل و شاید هم حمايتهاي تلويحي ايران و از سويي روسيهاي که پشت ارمنستان را خالي کرد، فرصت براي مانورهاي نمايشي پيروزي در قرهباغ براي آذربايجان باز شد. يکبار رهبر آذربايجان با همسرش و لباس نظامي در مناطقي که از آن آنها شده رفته و ظفرمندانه عکس گرفتند و يکبار هم جشن پيروزي با حضور مهمان ويژهاي چون اردوغان برگزار کردند. همان موقع بود که اردوغان بخشهايي از ترانه «آراز، آراز» را خواند. در بخشي که خوانده شد اشارهاي به رود ارس شده است. اردوغان در سخنرانياش ميگويد که ارس بهزودي قدرت ميگيرد و اين يعني تحريک جنبشهاي پانترکيست داخل ايران. واقعیت آن بود که در درگیریهای اخیر آذربایجان و ارمنستان که اساسا دامن ایران را گرفته است ما باید بیطرف فعال میبودیم. در بیطرفی فعال میبایست نهادهای دیپلماسی به شکل فعالتری حضور یافته و حتی برای حل مناقشه تلاش میکردند تا
تهدیدات درگیری برای ایران کاهش یابد و حتی در جهت انجام مذاکره طرفین پاپیش میگذاشتیم، اما با سکوت دستگاه دیپلماسی و حمایتهای بسیاری از مقامات و شخصیتها از جمهوریآذربایجان، عملا میدان را برای یکهتازی علیاف و اردوغان باز کردیم تا امروز علیه خود ما به صورت بومرنگ بازگردد و حالا جواب آن موضعگیری را امروز اینگونه میبینیم. اکنون مسئولان ایران چوب همان انفعال در دیپلماسی و از سویی دیگر حمایتهای تلویحی از جمهوریآذربایجان و البته تلاش برای جلب بیش از اندازه رضایت ترکیه و اردوغان به واسطه تحریمها را میخورند.
