ظرفیت سازی برای توسعه فرآوری
در واقع این اظهارت درحالی مطرح میشود که در رابطه با افزایش تولید دو رویکرد وجود دارد بهگونهایکه عده ای با تفکر صیانتی حفظ و نگهداری از ذخایر نفتی را برای نسلهای آینده الزامی دانسته اما در مقابل موافقان تولید حداکثری بر ضرورت بهره گیری از درآمدهای حاصل در راستای توسعه اقتصادی و استفاده از مزایای آن در آینده تاکید دارند . اما فارغ از تفاوت دیدگاهها توجه به کاهش تقاضای جهانی نفت موضوعی است که از هم اکنون مورد توجه اکثر کشورهای نفت خیز قرار گرفته و هر کدام سعی دارند تا در خلال زمان باقی مانده با افزایش سهم خود در بازار جهانی از درآمدهای نفتی حاصل در راستای فاصله گرفتن از خام فروشی و توسعه محصولات با ارزش افزوده بالاتر استفاده کنند.، بنابراین آنچه به اعتقاد کارشناسان در سیاست های نفتی کشور اجتناب ناپذیر است تحقق تولید بیش از 7 میلیون بشکه نفت در روز با تکیه بر دیدگاه پایین به بالا خواهد بود به گفته تحلیلگران اینکه نفت تولیدی کشور رشد 3 تا 4 میلیون بشکه ای را تجربه کند به مفهوم رویکرد خام فروشی نیست چرا که در شرایط غیر تحریمی در خوشبینامه ترین حالت میزان صادرات نفت از 2.5 میلیون بشکه فراتر نرفته و قطعا با
افزایش تولید نهایتا میزان سهم صادرات کشور از 4 میلیون بشکه تجاوز نخواهد کرد و مابقی تولید در سایر حوزه ها تولید همچون پتروپالایشگاهها و صنایع پتروشیمی مصرف خواهد شد . بنابراین فارغ از الزامی که در مطالعات کارشناسی و ارائه نقشه راه مدن وجود دارد اجرای این سیاست به بازه زمانی 3 تا 5 سال و سرمایه گذاری حدود 300 میلیارد دلاری نیاز خواهد داشت.
ضرورت افزایش ظرفیت تولید
بررسیها از وضعیت اینده بازار نفت نشان می دهد تولید نفت اوپک کاهش بیش از 3 میلیون 330 هزار بشکهای را نسبت به ماه های قبل از شیوع کرونا تجربه کرده است. در این میان اگرچه بر اساس آمار اوپک از سهماهه چهارم سال 2020 تا سهماهه دوم سال 2021 توليد نفت اين كارتل 584 هزار بشكه افزایش یافته اما همچنان تا تحقق میزان تولید نفت در سال 2018 فاصله زیادی دارد بنابراین با در نظر گرفتن روند کاهشی تقاضای نفت که احتمالا تا دو دهه اینده این میزان کاهش بیشتری را تجربه خواهد کرد قیمت نفت در بازه 60 تا 70 دلار در نوسان خواهد بود از سوی دیگر سهم ایران در بازار نفت جهانی درذ فاغصله سال های تحریم اگرچه کاهش چشمگیری داشته اما با تغییر ریات جمهوری آمریکا و سیگنالهای مثبتی که در این چند ماه در زمینه حذف ترحیم ها ارسال شده میزان تولید نفت ایران نیز بر اساس گزارش اوپک از پايان سال 2020 تا سه ماهه دوم سال 2021 افزايشي 455 هزار بشكهاي داشته و از يك ميليون و 988 هزار بشكه به 2 ميليون و 443 هزار بشكه در روز رسيده است. فارغ از اینکه افزایش سهم کشور در بازار جهانی نفت از الزامات پیش روی اقتصاد کشور به شمار می رود بسیاری از کارشناسان
معتقدند با توجه به اینکه کاهش تقاضای نفت در 2 دهه اینده اجتناب ناپذیر است باید از زمان باقی مانده برای استفاده حداکثری در افزایش تولید و حرکت به سمت توسعه محصولات با ارزش افزوده بهره گیری کرد . موضوعی که ظرفیت سازی برای افزایش تولید به بیش از 7 میلیون بشکه در روز را اجتناب ناپذیر میکند بهگونهایکه در این رابطه نه تنها بیژن زنگنه وزیر نفت دولت دوازدهم از دستیابی به تولید 6.5 میلیون بشکهای نفت به راحتی خبر داده و تاکید کرده این واقعیتی انکار ناپذیر است که عده ای قصد دارند درباره آن جوسازی کنند . وی همچنین به سیاست های نظام در زمینه انرژی که از سوی مقام معظم رهبری ابلاغ شده اشاره کرد و گفت:هر دولتی باید رساندن مقدار تولید نفت به رقم روزانه ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه را جزو نخستین برنامههای خود قرار دهد، این مهم افزون بر ایجاد اشتغال، صنایع ایران را فعال و در عین حال قدرت امنیتی ایجاد میکند. همچنین زنگنه معتقد است برای افزایش تولید مشکلی به عنوان نبود بازار وجود ندارد بلکه باید برای آن بازار سازی کرد از سوی دیگر باید توجه داشت که بر خلاف آنچه مخالفان این تفکر افزایش ظرفیت را وابستگی به خارج عنوان می
کنندزنگنه معتقد است. افزایش تولید روزانه نفت به ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار بشکه وابستگی نیست بلکه استقلال از نفت است زیرا اگر پول نفت در بخش خصوصی سرمایهگذاری و ثروت زیرزمینی به روزمینی تبدیل شود از بودجه نفتی فاصله گرفته شده است. البته اعلان توانمندی و لزوم ظرفیت سازی برای تولید 6.5 میلیون بشکه نفت در حالی از سوی زنگنه مطرح میشود که معاون اول دولت دوزادهم نیز پا را از این میزان فراتر گذاشته و از امکان تولید 7 تا 10 میلیون بشکه ای نفت خبر داده است اسحاق جهانگیری، با عنوان اینکه فرصتهای طلایی ایران در حال گذر است و باید در 20 سال آینده تلاش کنیم از رقبای منطقه ای خود جلو بیفتیم، میگوید: در مقاطعی ایران ۱۰ درصد تولید نفت جهان را در اختیار داشته، اما هم اکنون در خوش بینانهترین حالت از ۱۰۰ میلیون بشکه تولید نفت جهان حدود ۴ میلیون در شرایط غیرتحریمی ایران میتواند نفت تولید کند، این در حالی است که با برنامهریزی میتوان به تولید بیش از ۷ تا ۱۰ میلیون بشکه نفت دست یافت و هر کسی مانع آن شود میخواهد ایران را از سرمایه خدادادی خود محروم کند.
نیاز صنعت به سرمایه 300 میلیارد دلاری
فارغ از ضرورت دستیابی به افزایش تولید که مطابق با سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری در برنامه توسعهای کشور از جایگاه ویژه ای برخوردار است تحقق این میزان علاوه بر منابع مالی به به تحقیقات کارشناسی از پایین به بالا وابسته است موضوعی که به گفته تحلیلگران الزام دستیابی به تولید حداکثری نباید توجه به سایر شاخصههای موثر در تولید را تحت الشعاع قرار دهد بهگونهایکه تحقق این برنامه تنها به ظرفیت میادین محدود نشده و الزاماتی همچون کمبود دکل حفاری به همراه زیر ساختهای مورد نیاز از قبیل خطوط لوله انتقال و توزیع ، تاسیسات انتقال سیال (ایستگاههای تقویت فشار گاز و تلمبه خانهها) ، تاسیسات پشتیبانی (آب، برق )، بازاریابی فروش حائز اهمیت داشته که به همراه مصوباتی که در زمینه بومی سازی و لزوم بهره گیری از ظرفیت های سازندگان داخلی وجود دارد نقش اساسی را در تحقق تولید 7 میلیون بشکهای بازی میکنند. البته در این رابطه زنگنه معتقد است در افزایش تولید نفت اصل مهم مدیریت و فناوری است نه تامین تجهیزات، تجهیزات قابل تامین است و هماکنون ۹۰ درصد تجهیزات مورد نیاز صنعت نفت در ایران ساخته میشود که با ۲۰ سال گذشته قابل مقایسه
نیست. اما بهرغم سرمایه گذاری های زیادی که در سال های تحریم در زمینه بومی سازی و تقویت تولیدکنندگان داخلی صورت گرفته نیاز صنعت نفت و کشور چند برابر این سرمایهگذاری بوده و این مقدار سرمایهگذاری پاسخگوی ظرفیت نیروی انسانی کشور نیست. بر این اساس کارشناسان با تکیه بر مطالعات صورت گرفته معتقدند تنها با اصلاح فرآیندهای بهره برداری از جمله احداث تاسیسات نمک زدایی جدید و یا استفاده از پمپهای چند فازی سطح الارضی، امکان اضافه تولید بالغ بر چند صد هزار بشکه نفت از چاههای موجود وجود دارد. بر این اساس در صورتیکه مطالعات انجام شده کنونی در زمینه چه در سطح الارض و چه در تحت الارض شامل توان تولید و استفاده از تکنولوژی های روز دنیا ( که بعضی از آنها بومی سازی نیز شدهاند ) ملاک قرار گیرند امکان تولید بالای 7 میلیون بشکه نفت چندان دور از انتظار نخواهد بود. فارغ از اینکه کارشناسان و متولیان حوزه نفت از امکان تولید بیش از 7 میلیون بشکه ای نفت خبر می دهند اما این برنامه علاوه بر مدیریت قوی به منابع مالی زیادی وابسته است که به گفته فعالان حوزه نفت تنها در حوزه بالا دستی نفت که به معنای ظرفیت سازی برای برداشت نفت است شامل
دکل حفاری ، عملیات حفاری ، بهسازی تاسیسات موجود و ایجاد واحدهای بهره برداری و فرآورش نفت و گاز بالغ بر 150 میلیارد دلار برآورد میشود . همچنین این هزینهای مشابه یعنی حدود 150 میلیارد دلار دیگر برای تکمیل و افزایش ظرفیت واحدهای انتهای زنجیره همچون پتروپالایشگاهها و همچنین شرکت های پتروشیمی به همراه سایر تاسیسات زیربنایی و ذخیره سازی ، انتقال و توزیع نیاز است که در مجموع سرمایهای بالغ بر 300 میلیارد دلاری را به همراه خواهد داشت. به گفته کارشناسان ظرفیت سازی تولید نفت به برنامه های بلند مدتی نیاز دارد که بازه زمانی 3 تا 5 سال در صورت عدم تغییر اساسی در شرایط سیاسی و اقتصادی کشور نیاز دارد. بنابراین آنچه مسلم است ظرفیت سازی برای افزایش تولید حتی اگر تفکر صیانت از سرمایههای کشور نیز حاکم باشد رویکردی اجتناب ناپذیر بوده که در سیاست های طرح جامع انرژی کشور نیز بر آن تاکید شده است از سوی دیگر باید توجه داشت تنها هدف افزایش تولید نفت افزایش صادرات نیست و جایگزنی شدن مشتقات و فرآوردههای نفتی به جای صادرات نفت خام سیاستی است که رویکرد کاهاش تقاضا در دو دهه آینده اجرای آن را اجتناب ناپذیر میکند. همچنین قطعا
احداث واحدهای فرآوری بخش قابل ملاحظهای اشتغال کشور را نیز به ویژه در مناطق محروم پوشش خواهد داد.
