کارکردهای روزنامهنگاری و ارتباطات بحران برای شرایط امروز
«ایران امروز و ارتباطات بحران» عنوان نشستی مجازی بود که اخیرا به همت موسسه رحمان برگزار شد. در این نشست هادی خانیکی استاد دانشگاه علامه طباطبایی به سخنرانی پرداخت و از ارتباطات بحران و کارکردهای آن در زمینه تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش تاب آوری در جامعه سخن گفت. مشروح این سخنرانی را در ذیل میخوانید: هادی خانیکی در رابطه با ارتباطات بحران گفت: وقتی که از ارتباطات بحران حرف میزنیم، در واقع به جامعه بحران یا جامعهای که با بحرانها مواجه است، اشاره میکنیم. بحران یا مخاطره دو موضوع بسیار مهم و جدید در مطالعات ارتباطی است که در هر یک از موقعیتهای مخاطرهآمیز و بحرانی چه منشا طبیعی و چه منشا انسانی، اجتماعی و روانی داشته باشد، اهمیت و اولویت خاصی پیدا میکند. از طرفی دیگر در چنین ایامی خود رسانهها و به طبع کنشگران رسانهای از جمله روزنامه نگاران و خبرنگاران هم دچار مشکلاتی میشوند که میشود کژکارکردی حرفهشان دانست؛ به این صورت که خوب نمیتوانند نقش ایفا کنند و حتی خودشان در شرایط سختی قرار میگیرند. مثلا پیامهایشان خوب شنیده نمیشود واگر شنیده میشود، تاثیرگذار نیست. بنابراین در چنین زمانی ما از
حوزهای به نام ارتباطات مخاطره نام میبریم.
پیامهای ارتباطی در شرایط بحران
وی ادامه داد: مهمترین ویژگی که در این شرایط میتوان دید این است که در موقعیتهای مخاطره آمیز و بحرانی به تعبیر اولریش بک در جامعه ریسک هم ایفای نقشهای ارتباطی که انتقال و انتشار اطلاعات است، دچار اختلال میشود و از این رو باید رویکردها و روشهای جدیدی را پیدا کرد؛ روشهایی بتوان از طریق آن بر موانع ارتباطی چه در وجه فنی و چه در وجه اجتماعی و فرهنگی و چه در وجه روانی ایران امروز فائق آمد. از نظر فنی وقتی شرایط بحرانی است کمتر خبرنگاری میتواند از امکانات و ابزارهای ارتباطیاش استفاده کند. از نظر اجتماعی هم گسستهایی به وجود میآید که نمیشود با هم حرف زد. حالتهای سراسیمگی، عصبیت، حالتهای مبتنی بر سوءظن و بیاعتمادی بهگونه ای است که معمولا کمتر میشود ارتباط گرفت و از نظر روانی هم نه خبرنگار و روزنامه نگار در شرایط عادی است و نه مخاطب. وی اظهارکرد: در این مدت کوتاه یکی دوساله اخیر اگر دقت کنیم، میبینیم چقدر از کسانی که در حوزه ارتباطات فعال بودند دچار بیماریهای روان، استرس و حتی خودکشی شدند. پرسش در چنین موقعیتی این است که پیامهای ارتباطی چطور تولید میشود؟ شنیده میشود؟ فهمیده میشود و بازنمایی
میشود؟ هر پیامی که بهوسیله رسانهها فرستاده میشود، میتواند واجد آن ویژگیهای اساسی ارتباط باشد که «کوهن» فیزیکدان برجسته به خوبی ویژگیها و ضرورتهای گفت و گو را در کتابش تبیین میکند و میگوید ویژگیهای اساسی ارتباط، مرتبط بودن آن با موضوع، مشترک بودن و معمول بودن است.
فرسایش سرمایه اجتماعی
این استاد ارتباطات گفت: در شرایط کرونایی در حالی که جامعه نگران است و نیاز به ارتباط دارد، باید دانست چطور میشود، اطلاع رسانی درست کرد. چطور میشود از اطلاعات شبه علمی گذشت. اخبار جعلی را به کنار گذاشت. از شایعات فراتر رفت و امثال آن. وی افزود: از یک سو پدیدههای گسیخته ساز است که حیات کلی جامعه ما را تهدید میکند و آینده ما را هراسناک میکند و افق های پیش رو را تیره میکند و از سوی دیگر در برابر این گسیختگی، اَشکالی از همبستگی اجتماعی جدید وجود دارد که به پایداری جامعه و تاب آوری آن کمک میکند. یعنی در برابر خطرها بخشهایی از جامعه هم نسبت به خطرات بیمناک شده و در واکنش به آنها داوطلبانه در قالب انجمن ها دست به اقدام عملی میزنند. خانیکی گفت: در جامعه ما حتی در شرایط سخت مسائلی بروز میکند که میشود این مسایل را در ارتباطات بحران دید که به ترمیم آنها کمک میکند. من فکر میکنم میشود چهار میدان را تعریف کرد که هم خطر خیلی جدی است و هم در برابر آن زمینههای مثبتی وجود دارد. یکی حوزه مشارکت اجتماعی است. در جامعه ما کاهش سرمایه اجتماعی به گونهای است که کافی است فقط به گزارش سرمایه اجتماعی سال ۱۳۹۷ که
وزارت کشور تهیه کرده، رجوع کنید و ببینید که چگونه هم در سطح کلان، هم در سطح خرد و هم سطح میانی سرمایه اجتماعی به فرسایش رفته است.
قطبی شدن ارزشهای اجتماعی
به گفته این استاد ارتباطات، قطبی شدن ارزشها در جامعه را، میتوان به عنوان یک عامل گسیختگی دید. قطبی شدن ارزشهای اجتماعی بهگونهای است که شاید توافق لازم بین خوبی و بدی امری در سیاست، اجتماع و فرهنگ خیلی دشوار باشد. این فقدان وفاق بر سر مسائل اساسی در حوزه اجتماعی یک مساله بسیار جدی است. ما باید ببینیم در حوزه مشارکت اجتماعی چه کاری میتوانیم انجام دهیم تا نسبت به این شکافها هم در رابطه با عوامل مادی و هم عوامل اجتماعی آن، نقش ارتباطی خود را ایفا کنیم. عوامل مادی مشخص است که از آن جمله کاهش توان تولید ثروت، مساله فقر و نابرابری و بی ثباتی شغل است و در برابرش هم بر اساس پیمایشهای ملی که آخرینش در سال ۹۴ انجام شده، فردگرایی، تغییر نظام های ارزشی، ضعف نظامهای اخلاقی و هنجاری و احساس زوال اجتماعی است که جامعه را فرا گرفته است. وی افزود: در کنار این مسایل و مشکلات، مساله محیط زیست و تهدیدات آن و همچنین مسایل سلامت را ببینید. همه اینها وضعیت سیاهی از جامعه شما را نشان میدهد، اما در برابر آن میتوانید ببینید که جامعه در مقابل احساس ترسی که دارد، به فکر خودش افتاده و به فکر امکاناتی افتاده تا جامعه را از
خطر فروپاشی نجات دهد. خانیکی در پایان سخنرانیاش گفت: ما با مخاطراتی مواجه هستیم مثل دوری شهروندان از مشارکت یا تهدیدهایی که در برابر جمهوریت نظام ایستاده، تهدیدهایی که در برابر اشتیاق، علایق و زمینههای فراغــت اســت. از نظــر مشارکت اقتصادی هم واضـح است، بحــرانهایی که در سطــح معیشت اســت. با این حال من فکر میکنم اگر بـرگردیم، میتوانیم طلیعهها و تقویت این کارها را در جامعه ببنیم. در واقع میخواهم بگویم که در لایههای زیرین جامعه ما برای گفت و گو و ارتباط و بازسازی و تقویت همبستگی اجتماع امکانهایی وجود دارد که کار روزنامه نگاری بحران کشف آنها است تا آنهارا آشکار کند و زمینههای تاب آوری و پایداری اجتماعی را افزایش دهد.
