احیای برجام؛ طرح جایگزین ندارد

هر زمان که در روند مذاکرات احیای برجام، اختلال پیش‌آمده یا سیگنال‌هایی دریافت شده که نشان می‌دهد طرفین با مشکلات پیچیده‌ای برای احیای برجام مواجه هستند، طرف‌های برهم‌زننده برجام به‌خصوص رژیم صهیونیستی و برخی دولت‌های عربی تلاش‌های خود را برای برهم زدن برجام تشدید کرده‌اند. ماجرای کشتی اسرائیلی در دریای عمان نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. اسرائیلی‌ها به‌خوبی به این نکته واقفند که احیای برجام می‌تواند نقش آنها را در عرصه تحولات خاورمیانه به‌نوعی کمرنگ کند و موقعیت ایران را در منطقه ارتقا دهد. با توجه به پیامدهایی که برجام می‌تواند در عرصه سیاسی و اقتصادی در داخل جمهوری اسلامی ایران بگذارد، واقعیت این است که طولانی‌شدن مذاکرات احیای برجام و تشکیل دور هفتم مذاکرات بیشتر به زیان جمهوری اسلامی ایران بوده و اگر این توافق با ابهامات و بدبینی‌هایی هم مواجه باشد، قطعا تبعات آن برای ایران بیشتر خواهد بود. همانطور که وضعیت بازار را رصد می‌کنیم، ابهام در احیای برجام باعث شده قیمت ارز و طلا نرخ صعودی پیدا کنند و نگرانی‌ها از احیا‌نشدن برجام بیشتر شود. به هر حال با توجه به اینکه هنوز تیم سیاست خارجی آقای رئیسی به‌طور مشخص معرفی نشده‌اند ولی از اظهارنظرهای گوشه‌و‌کناری که منتشر می‌شود از خود آقای رئیسی، رئیس‌جمهور و دیگر کسانی که به عنوان اعضای تیم سیاست خارجی دولت جدید معرفی می‌شوند، نشان می‌دهد یک نوع ابهام و تردیدی جدی در چگونگی پیشبرد مذاکرات احیای برجام وجود دارد. هرچند آقای رئیسی در مراسم تحلیف به این نکته اذعان کرده‌اند که از هر طرح دیپلماتیکی برای رفع تحریم‌ها استقبال خواهند کرد، اما حقیقت این است که هیچ طرح دیپلماتیکی غیر از احیای برجام در حال حاضر وجود ندارد و هرگونه تعلیق و طولانی‌شدن مذاکرات می‌تواند شرایط را برای ایران سخت‌تر کند و اگر بخواهد مذاکرات از نقطه صفر با طرف‌های برجام شروع شود، قطعا شرایط سخت‌تری برای ایران ایجاد خواهد شد و مشخص نیست همان دستاوردهایی که برجام برای ایران داشته به‌همان‌اندازه هم بتواند به اهداف خودش در برجام دست پیدا کند. در این راستا باید انتظار داشت دولت آقای رئیسی و تیم سیاست خارجی هرچه سریع‌تر طی روزهای باقی‌مانده، موضوع برجام را در دستور کار قرار بدهند. وضعیت بازار ایران به شدت سیاست‌زده است و به‌هرگونه خبر خوش‌بینانه یا بدبینانه‌ای واکنش نشان می‌دهد. مشکلات پیچیده اقتصادی ایران بیش از این ظرفیت ندارد که با شوک‌های دیگری روبه‌رو شود و شرایط را برای معیشت مردم سخت‌تر کند اما قطعا اروپایی‌ها از موضوع احیای برجام استقبال می‌کنند. برجام یک دستاورد امنیتی بزرگ برای اروپایی‌ها در موضوع اشاعه سلاح‌های هسته‌ای محسوب می‌شود و تبعات هرگونه افزایش تنش در منطقه خاورمیانه،‌ نخست متوجه دولت‌های اروپایی است. بنابراین حضور نماینده این اتحادیه در مراسم تحلیف یک سیگنال مثبت از سوی اتحادیه اروپا برای نقش‌آفرینی بیشتر در جهت احیای برجام است و در این فضای ابهام که درخصوص آینده برجام وجود دارد، اظهارات نماینده اتحادیه اروپا در موضوع مذاکراتش با مقامات ایرانی پس از بازگشت به بروکسل نشان می‌دهد اروپایی‌ها نه‌تنها درصددند فضای مناسبی را برای احیای برجام ایجاد کنند؛ بلکه از هرگونه نقش‌آفرینی منفی از سوی صهیونیست‌ها یا دیگر مخالفان برجام بکاهند. درحقیقت طولانی‌شدن مذاکرات برجام قطعا به‌ضرر ایران است و آمریکا دارد از این موضوع حداکثر بهره‌برداری سیاسی را می‌کند و همچنان می‌کوشد خواسته‌های حداکثری خود را مطرح کند. بنابراین با توجه به اینکه هنوز تیم سیاست خارجی آقای رئیسی پرونده برجام را در دست نگرفته، به دنبال آن است که همان سیاست هویج و چماق را ادامه دهد. قطعا آنها به دنبال موضوعی فراتر از برجام هستند؛ اما بر این نکته نیز آگاهند که تا زمانی که برجام احیا نشود، موضوعات دیگر نمی‌تواند در دستور کار آمریکا قرار گیرد. به هر حال اگر برجام احیا شود، قطعا به مرور زمان تاثیر خود را روی موضوعات دیگر هم خواهد گذاشت و روند بهبود مذاکرات ایران با عربستان پس از احیای برجام می‌تواند روی دیگر پرونده‌های منطقه خاورمیانه تاثیر‌گذار باشد. لذا اگر بخواهیم با توجه به شرایط اقتصادی و سیاسی کشور صحبت کنیم و اینکه چه آینده‌ای برای اقتصاد و سیاست ایران رقم خواهد خورد، شرایط سیاسی و اقتصادی ایران بدتر از سال 91 است که رهبری مجوز مذاکرات محرمانه با آمریکا و بحث نرمش قهرمانانه را مطرح کرده‌اند. همان ضرورت‌هایی که باعث آغاز مذاکره با آمریکا و به نتیجه‌رسیدن مذاکرات با آمریکا و طرف‌های دیگر و گروه 1+5 شده، هنوز با شدت بیشتری ادامه دارد و به نظر می‌رسد اصل نظام حاکمیتی در ایران بر احیای برجام به‌خوبی آگاه هستند ولی واقعیت این است که عقلانیت و منافع ملی در برخی از جریان‌های سیاسی در قدرت کمرنگ است و بیشتر منافع جناحی و سیاسی‌شان را مدنظر دارند. اما این‌گونه مواضع می‌تواند با وجود اجتناب‌ناپذیر‌بودن احیای برجام برای کشور بر روند احیای برجام و طولانی‌شدن مذاکرات تاثیر بگذارد.