میوه احیای برجام در دولت بعد می‌رسد ؟

آرمان ملی- امید کاجیان: در روزهای پایانی دولت روحانی، خبرها در‌باره مذاکرات احیای برجام با سرعت در حال رد‌و‌بدل شدن است. جالب اینکه مخالفان پیشین برجام نیز سخنی علیه آن مطرح نمی‌کنند تا شاید آب‌ها از آسیاب بیفتد و اوضاع بهبود‌یافته به کام آنها تمام شود. زمانی که عراقچی اعلام کرد در موقعیتی هستیم که تقریبا تمامی اسناد توافق آماده است و فاصله ما با توافق بسیار نزدیک است و روسیه از این گفت که احتمالا دور بعدی، که هفته آینده باشد، دورنهایی مذاکرات بوده است و برجام احیا می‌شود، از نوعی تعجیل برای به ثمر نشاندن برجام و توافق هسته‌ای پیش از استقرار دولت جدید خبر می‌داد. به سرانجام رسیدن برجام قبل از دولت جدید می‌تواند به نفع همه طرفین باشد. نخست غربی‌ها که امید دارند در دوران روحانی که لا‌اقل در کلام، بیشتر خود را اهل تعامل و دیپلماسی نشان داده و از سویی در برجام هم نقش داشته کار را یکسره کنند تا مبادا با سیاسی‌کاری‌ها یا تاخیرهای بعدی دولت جدید روبه‌رو شوند. از سویی دولت حسن روحانی که تا به حال مسیر عمده‌ای از راه احیای برجام را رفته می‌خواهد آن را در دوران خود به اتمام برساند تا به نام کس دیگری تمام نشود. دولت آینده هم که از دیدگاه بسیاری اگرچه منتقد برجام است اما در باطن می‌تواند و شاید می‌خواهد از میوه برجام در دوران خود استفاده کند و از این طریق با بهبودی نسبی وضع اقتصاد با رفع تحریم‌ها، اتفاقات خوبی را در دوره خود شاهد باشد و از این طریق کسب اعتبار و مقبولیت کرده و از سویی خویش را حلال مشکلات اقتصادی و معیشتی تلقی کند. هرچند ممکن است در دوران چهار ساله آینده چندان برجام را توافق خوبی ندانند و اثرات خوب آن را از اقدامات داخلی دولت جدید ارزیابی کرده و اثرات بد را به گردن دولت قبل بیندازند. همانطور که حسن روحانی نیز تا مدت‌ها اتفاقات بد را به دولت قبل خود نسبت می‌داد. هرچه هست غرب و شرق در کنار اصولگرا و اصلاح‌طلب منتظرند هرچه سریع‌تر قبل از استقرار دولت جدید برجام احیا یا تعیین‌تکلیف شود. ازهمین روست که در پایان دور ششم مذاکرات وین برای احیای برجام، سیدعباس عراقچی، ضمن تأکید بر این موضوع که بیش از هر زمان دیگری به توافق نزدیک هستیم، ابراز امیدواری کرد در دور آتی مذاکرات بتوان به توافق دست یافت؛ گرچه نمی‌توان آن را تضمین کرد. درهمین رابطه میخائیل اولیانوف دیپلمات روس نیز در توئیتی نوشت: کمیسیون مشترک برجام به ارزیابی کلی پیشرفت قابل‌توجه در گفت‌وگوهای وین، از جمله در دور ششم پرداخته و تصمیم گرفته شده وقفه‌ای ایجاد شود تا شرکت‌کنندگان بتوانند با پایتخت‌های خود به منظور آمادگی برای آنچه دور پایانی مذاکرات تصور می‌شود، به مشورت بپردازند. عراقچی این را هم گفته که امیدوار است توافق عملی شود و مذاکرات بتواند در زمان دولت فعلی به نتیجه برسد. او اما در اظهاراتی که به اهمیت تداوم احیای برجام برای ساختار اشاره دارد، می‌گوید: رئیسی فردی واقع‌بین و منطقی است؛ حتی بعد از انتقال دولت نیز موضع ایران تغییر نخواهد کرد. با همه این احوال رافائل گروسی از اوضاع فعلی نگران است و می‌خواهد هر چه سریع‌تر احیای برجام به نتیجه برسد یا به هر شکلی که ممکن است، اقدامات ایران در زمینه برنامه‌های هسته‌ای‌ا‌‌ش به نوعی کنترل شود. مدیرکل آژانس با تأکید بر اینکه توافق میان آژانس و ایران راه‌حلی دائمی و پایدار نیست، اضافه کرده هم‌اکنون دسترسی این نهاد به تأسیسات هسته‌ای ایران بسیار محدود شده است و این مساله بر شدت نگرانی‌ها می‌افزاید. این مسائل در حالی است که اظهارات مشاور امنیت ملی بایدن نیز قابل‌تامل است.جک سلیوان در چنین شرایطی و در آستانه دولت جدید در ایران می‌گوید‌: قصد داریم پس از برجام در مورد توافقی بلندمدت‌تر و نیرومندتر با ایران مذاکره کنیم. تهران دو گزینه بیشتر ندارد: یا حسن‌نیت نشان دهد و برای توافق بلندمدت‌تر مذاکره کند یا با فشار آمریکا و انزوای بین‌المللی مواجه شود.

واکنش رئیس دولت بعدی

در چنین شرایطی همه منتظر واکنش ابراهیم رئیسی بودند؛ کسی که روز گذشته نشست خبری داشت. اینطور که از حرف‌های ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور آینده ایران پیداست او برجام را به رسمیت می‌شمرد و می‌خواهد طرفین به آن بازگردند. آنطور که او اظهار می‌کند‌: تاکیدم به آمریکا این است که به برجام برگردد و به تعهداتش عمل کند. مطالبه مردم ایران این است که به تعهدات خود عمل کند. وی با اشاره به مذاکرات وین برای احیای برجام گفت: هر مذاکره‌ای که منافع ملی در آن تضمین شود، این مذاکره حتما مورد حمایت خواهد بود. اما ما وضعیت اقتصادی و شرایط مردم را به این مذاکرات گره نخواهیم زد و اجازه نخواهیم داد به نحوی مذاکره برای مذاکره باشد. رئیسی در پاسخ به این سوال که آیا این تیم مذاکره‌کننده را نگه می‌دارید؟ گفت: تیم مذاکره‌کننده کار را دنبال می‌کند و تیم سیاست خارجی من مشغول بررسی اقدامات آنان است. رفع تحریم‌ها و راستی‌آزمایی محور اقدامات ما خواهد بود. اکنون این سوال مطرح است که با توجه به اینکه ما به تعهدات خود عمل کرده‌ایم چرا آنان کوتاهی می‌کنند. این موضوع همواره مورد تاکید بوده که باید به تعهدات خود عمل کنند.

رئیسی همان حرف روحانی را زد؟

در چنین شرایطی البته برخی اظهارات رئیسی هم که در بعضی رسانه‌ها خطری برای برجام تلقی می‌شود اساسا چیز جدیدی نیست و همان‌هایی است که پیشتر نیز از سوی دولت روحانی مطرح می‌شد؛ هرچند شاید با زبانی نرم‌تر که همان معنای حرف‌های رئیسی را می‌داد. البته روحانی هیچ‌گاه با صراحت نمی‌گفت با رئیس‌جمهور آمریکا دیدار نمی‌کند؛ حتی از گفت‌وگو با هر شخصی حرف می‌زد اما اساسا رئیس‌جمهور توان تصمیم‌گیری درمورد چنین موضوعی را ندارد. این است که‌ اگر امروز رئیسی در پاسخ به این سوال که آیا امکان دیدار با رئیس‌جمهور آمریکا پس از رفع تحریم‌ها‌ هست در یک پاسخ می‌گوید خیر، نباید متعجب شد یا آن را بیانگر پایان احیای برجام ارزیابی کرد. از سویی او گفته در مورد منطقه با آمریکا مذاکره نمی‌کنیم؛ این نیز همان اظهاراتی است که دولت قبلی بیان می‌کرد اما اساسا این موضوع نفی مذاکره نیست. رئیس‌جمهور منتخب در پاسخ به سوالی درباره اینکه آیا با دولت بایدن مذاکره می‌کنید هم آن پاسخ مستقیم و صریحی را که در مورد دیدار با شخص رئیس‌جمهور داشت بیان نمی‌کند و به اظهاراتی کلی بسنده می‌کند و مثلا‌ می‌گوید: تکرار می‌کنم چرا آقای بایدن به تعهدات دولت قبل متعهد نیست. من پیشنهاد جدی‌ام به دولت آمریکا این است که سریعا به تعهدات خود عمل کرده و تحریم‌ها را رفع کنند. بنابراین به نظر می‌آید آنچه در آینده رخ خواهد داد‌، احیای برجام در پایان دولت روحانی یا تداوم مذاکرات در دولت رئیسی با همان تیم مذاکره‌کننده برای احیای برجام باشد؛ اتفاقی که قطعا سود اجرایی آن در کوتاه مدت نصیب دولت رئیسی خواهد شد. اما در دولت آینده مشکل از جایی شروع می‌شود که بحث مذاکرات تکمیلی‌تر و توافقی محکم‌تر از سوی آمریکا مطرح شود. در اینجاست که اساسا دولت رئیسی - و هم اگر دولت روحانی بود- دچار چالش با غرب می‌شوند چرا‌که لا‌اقل تا امروز سیاست‌های کلی ساختار کشور عدم‌مذاکره بر سر مسائل موشکی و منطقه‌ای است. با این حال مشاور امنیت ملی آمریکا گفته هدف مذاکراتی بیشتر از برجام است. اکنون باید دید آیا در کوتاه‌مدت میوه احیای برجام تاثیر مثبت و تبلیغاتی را بر دولت آینده اصولگرا می‌گذارد‌؟ و اینکه اگر ماجرای مذاکرات فرابرجامی مطرح شد آن موقع شرایط به کدام سمت‌و‌سو خواهد رفت؛ دوباره تکرار مکررات این چندین و چند‌ساله؟