سهگانه محمد مسعود
محمـــد مسعود یکی از جنجالـــیتـــرین چهرههـــای تاریخ معاصر ایران است. از دوران روزنامهنگاری و رماننویسیاش گرفته تا قتل پرابهامش. بااینحال او یکی از تاثیرگذاترین چهرههای روشنفکری در سه دهه اول قرن چهاردهم خورشیدی در ایران بود.مسعود پیش از اینکه بهعنوان روزنامهنگاری شجاع و جسور خود را معرفی کند، رماننویس بود. رماننویســـی که ستــایش محمدعلی جمالزاده را نیز به همراه داشت: «تفریحات شب، بهترین اثری است، که به فارسی، در خصوص اوضاع ایران به رشته تحریر درآمده. این کتاب همانند آبی که در کوهستان روان است، گاه نازک و باریک با زمزمه دلنشین آفتابی میشود؛ و گاه مثل سیلی هتاک با غرش و عربده سرازیر، نظارگان را سراسیمه میکند. انسان متعجب میشود که در محیط ایران کنونی، که فاقد تالیفات و تحریرات منثور از این دست است، محمد مسعود این قدرت را از کجا به دست آورده!؟» مسعود با همین قدرت عجیب در نوشتن، در سال 1313 یک سهگانه منتشر کرد که به یکی از پرفروشترین رمانهای آن زمان تبدیل شد: «تفریحات شب»، «در تلاش معاش»، و «اشرف مخلوقات» سه کتابی هستند که پس سالها بهتازگی از سوی نشر امید فردا منتشر شده است.
«تفریحـــات شـــب» شرایط اجتماعی، فرهنگی و... ایران در دوران حکومت رضاخــان را بـه تصویــر کشیده مــیکشد. محمد مسعود، با زبانی منتقدانه زندگی تحصیلکردگان در دوره رضــــاشـــاه را روایت میکند. او با غضب شرححال جوانانی را ترسیم میکند که عمرشان را با کار بیهوده اداری و تفریحات بیفایده هدر میدهند. محمد مسعود میکوشد با بزرگنمایی بدیها، گندابهای از نظر پنهانمانده، جامعه آن دوران را به خواننده نشان دهد. درواقع او به جامعهای میتازد که نمیتواند با تعلیم و تربیت درست، راه سعادتمندی را به جوانانش نشان دهد.«تفریحات شب»، وضعیت جامعهای را شرح میدهد که جوانانش زیر فشار حکومت رضاشاه، به بیعاری و خودکشی گرایش پیدا میکنند. این کتاب را کسی روایت میکند که با دوستانش به گردش و میگساری در کافهها و محلههای بدنام تهران میرود. کسی که خود فقیر است ولی شرافتمندانه زندگی میکند، اما حال میخواهد شرحی از زندگی نکبتبار رفیقانش، تجاری که با کلاهبرداری ثروتمند شدهاند، وضع ادارات و مدارس و بیگانــــگی مطالب کتــــــابهای درسی با زندگـــی آن دوران را بیان کند. پس از موفقیت این کتاب بود که مســـعود کتاب دوم را
منتشر کرد: «در تلاش معـــاش»؛ این کتـــاب، رمـانی اجتماعی است که با بیانی طنز زندگی طبقات اجتماعی متفاوت و اختلافات میان آنها را از دیدگاه اقتصادی، اجتماعی، روحی و... به تصویر میکشدد. محمد مسعود با دیدگاهی منتقدانه سعی دارد تا سبک زندگی جوانان را در دوره رضاشاه به چالش بکشد. درحقیقت او بعد از شرح هر واقعه، به بیان نظریات اجتماعی و اخلاقی خود نیز میپردازد. به عبارتی دیگر میتوان گفت کتاب «در تلاش معاش»، روایتگر شرایط جامعهای است که جوانانش زیر فشار استبدادی هولناک به بیعاری خو گرفتهاند. در بخشی از کتاب میخوانیم: «چپقها دود میکند و حلقههای خاکستریرنگ آن در پرتو نور چراغ طوری که بهسقف قهوهخانه آویخته شده رقصکنان به هوا میرود. از تنفس مشتریها و دود چپق و سیگار و تریاک و هیزم سفیدی که روی منقلهای حلبی شعله میدهد، هوا به قدری کثیف و متراکم است که سنگینی آن را روی ریهها حتی روی جلد بدن و صورت خود احساس میکنیم! در این فضای مسقفی که روی هم رفته پنجاه متر مربع مساحت دارد قریب دویست نفر روی سکوهای کوتاهی که با گلیم پاره و حصیر مفروش است چمباتمه زده به شکستن تخمه و کشیدن چپق و وافور مشغولند.
صدای درهموبرهم خنده و صحبت مشتریها با تقتق استکانها که مرتبا قهوهچی بهام میکوبد کیفیت مخصوصی در شنونده ایجاد میکند بوی زننده تریاک که در وهله اول تهوعآور بود کم کم شامهام را پر نموده، اعصابم را سست و خمود کرده با یک حالت نشئهمانندی به ستون چوبی که قسمت پایین آن از چرک و بالایش از نقاط سیاهی که یادگار مگسهای تابستان است پوشیده شده، پشت داده به خمیازهکشیدن مشغول شدهام. رفیق لنگدرازم به دیوار قهوهخانه تکیه داده با دقتی هرچه تمامتر به گفتههای پیرمردی که تقریبا در صدر مجلس جلوس نموده و به وراجی مشغول است گوش میدهد.»
