کارکرد استندآپ

تجربه‌های کوتاهی هم از استند‌آپ کمدی در ایران اتفاق افتاده که در مورد آن هم شروع به تحقیق کردم. بینندگانی را پیدا کردم که شاهد اجراهای استند‌آپ در پیش از انقلاب بودند. تماشاگرانی را پیدا کردم که شاهد اولین اجرای استند‌آپ کمدی توسط نورمن ویزدوم در ایران بودند. تا اجراهای ایرانی که مثلا توسط مرحوم منوچهر نوذری اجرا کرده بودند. تا اینکه شکل اصلی این‌گونه از اجرا توسط گروهی تحریف شد و رسید به اجراهایی که به تعریف کردن جک رسیده بود. مثل برادران سید‌کریم. بعد از انقلاب هم هنرمندان خوبی داشتیم که بیشتر از اینکه به استندآپ کمدی بپردازند اجرای‌شان تقلید صدا و تعریف کردن جُک و لطیفه و احیاناً بیان یک خاطره بود. تعریف کردن خاطره چیز غلطی نیست اما می‌تواند بخشی از یک اجرا باشد. حتی قرار نیست در تمام موارد این خاطره صحت داشته باشد. مثلا در ابتدای همین اجرا من خاطره‌ای از کودکی‌ام تعریف می‌کنم اما در حین تعریف کردن خاطره و با گسترش آن من داستان را به سمتی که می‌خواهم می‌برم. مثلا بخش بخیه زدن و مد و مدگرایی طبیعتاً جزو این خاطره نیست.

تعریف من از استندآپ کمدی نتیجه تحقیقات من از آدم‌های بزرگی است که کار استند‌آپ انجام می‌دهند. اساسا استند‌آپ کمدی در دنیا (چون محصول قرن بیستم هست و شیوه‌ای جوان) شاید خیلی‌ها فرق «تاک‌شو» و «استند‌آپ کمدی» را ندانند. حتی در کشورهای دیگر دنیا. اگر کسی پشت میکروفن برود و حرف‌هایی بزند که خنده‌دار باشد این به معنای استندآپ نیست و برداشت اشتباهی است. استند‌آپ‌هایی که در کارهای رابین ویلیلامز یا جیم کری می‌بینیم تعریف بسیار ساده‌ای دارد. بیان انتقادی مسائل سیاسی، اجتماعی و... با ابزار بازیگری. البته وقتی می‌گوییم سیاسی ممکن است عده‌ای گارد داشته باشند به این حرف که مثلا یعنی چی؟ شاید در برخی کشورها که فرهنگ متفاوتی نسبت به ما دارند استند‌آپ‌هایی وجود دارد که اصولا مقوله سیاست را زیر سوال می‌برند. اما آن تعریفی که من به آن معتقدم به این شکل است که استندآپ برخورد یک کمدین با مسائل و رفتارهای سیاسی و اجتماعی است. قصد ندارد باورهای کسی را زیر سوال ببرد. استندآپی که من اجرایش می‌کنم سعی می‌کند رفتارهای غلطی که از اعتقادات ما برداشت می‌شود و گاهی خودسرانه است را بررسی و نقد کند. یا دروغگویی که موضوع یکی از استندآپ‌هایی بود که در «خندوانه» اجرا کردم. در استند‌آپ کمدی می‌توان تمام این رفتارهای غلط را سوژه برنامه قرار داد و نقد کرد.

سالی که من در کافه مهر برای نخستین بار استند‌آپ کمدی اجرا کردم کسی حتی این کار را پوشش خبری نداد. حتی وقتی به مرکز هنرهای نمایشی مراجعه کردم برای گرفتن مجوز به من گفتند ما در اساسنامه بندی برای استندآپ کمدی نداریم. در واقع اصلا نمی‌دانستند با چه چیزی طرف هستند. به دلیل همین آشنا نبودن با استندآپ کمدی تعریفش را از من می‌خواستند.