نقش آیت‌ا... هاشمی؛ قبل و بعد از پیروزی انقلاب

آيت‌ا... هاشمي‌رفسنجاني از جمله علماي مبارزي است که زندگي سياسي خود در دوره شاه را با حمايت از منش و شيوه مبارزاني امام خميني آغاز کرد. او معتقد به آگاه‌سازي آحاد مردم نسبت به ديکتاتوري شاه به منظور مخالفت با نظام شاهنشاهي بود. بر همين اساس بود که در کنار تحصيل علوم حوزوي، مجله مکتب تشيع را در قم با همکاري جمعي از فضلاي حوزه علميه منتشر کرد تا هم روحانيون ارتباط فرهنگي بيشتري با قشرهاي مختلف مردم برقرار کنند و هم شيوه اسلام و روش ائمه شيعه در مخالفت با حکومت‌هاي جور براي مردم ايران شناخته شود. او از سال 1341 که امام خميني به طور جدي با شاه از در مخالفت درآمد، هم يکي از شاگردان حوزوي آيت‌ا... خميني و هم يکي از ياران مبارز نهضت امام خميني بود. حکومت شاه، هاشمي را بارها زنداني کرد و او را بسيار آزار داد و شکنجه کرد. هاشمي‌رفسنجاني يکي از مقاوم‌ترين زندانيان سياسي دوره شاه بوده است که تا نزديکي زمان پيروزي انقلاب، بيشتر عمر خود را در زندان گذراند. اما او در زندان توانست يک دور قرآن مجيد را با دقت مطالعه کند و بينش قرآني خود را تکميل کند. خوشبختانه اين يادداشت‌ها پس از پيروزي انقلاب اسلامي تکميل، تدوين و منتشر شده است. اما با نزديک شدن پيروزي انقلاب، نقش هاشمي بسيار برجسته‌تر شد، به طوري که او جزو پنج نفر حلقه اوليه منتخب امام خميني براي شوراي انقلاب بود. در تمام حوادث منجر به پيروزي انقلاب و نيز پس از پيروزي انقلاب تا زمان رحلت امام خميني، هاشمي‌رفسنجاني بالاترين نقش و تأثير را در تحولات ايران داشته است. او توانست با تشکيل اولين مجلس شوراي اسلامي نماينده مردم تهران شود و به رياست مجلس انتخاب شود. هاشمي در تنظيم قوانين کشور در مجلس نقش موثري داشت و در تمام دوره رهبري امام خميني او نماينده مردم و رئيس مجلس بود. از ابتداي جنگ تحميلي، هاشمي عضو شوراي عالي دفاع بود و در تصميم‌گيري‌هاي اساسي جنگ نقش داشت. امام هم او را به عنوان نماينده خود در شوراي عالي دفاع برگزيد و به‌تدريج نقش او را در اداره جنگ پر‌رنگ‌تر کرد. از زمستان سال 1362 امام خميني او را براي فرماندهي جنگ برگزيد و هاشمي نقش ميداني‌تري در اداره جنگ برعهده گرفت. او پس از آزادسازي سرزمين‌هاي اشغالي ايران از دست ارتش متجاوز عراق، براي خاتمه دادن به جنگ داراي راهبرد مشخصي و روشني بود. هاشمي مي‌خواست با انجام يک عمليات بزرگ سرنوشت‌ساز و با افزايش فشار نظامي بر حکومت بعثي عراق، جنگ را از راه ديپلماسي به پايان برساند. سرانجام هم او براي تحمل تبعات ناشي از پذيرش قطعنامه 598 اعلام آمادگي کرد ولي امام خميني با قبول آتش‌بس به جنگ 8 ساله پايان داد. امام به هاشمي خيلي اعتماد داشت و رفسنجاني تنها کسي است که امام هميشه از او تعريف کرده است. جمله امام خميني در‌باره هاشمي پس از ترورش توسط گروه فرقان همچنان جاودانه است که فرمود: «هاشمي زنده است تا نهضت زنده است.» اما پس از رحلت امام که مردم هاشمي را به رياست‌جمهوري برگزيدند، هاشمي تمام وقت دولت خود را صرف بازسازي خرابي‌هاي ناشي از جنگ کرد. او توانست تا حدي نظام اقتصادي ايران را به سمت اقتصاد آزاد جلو ببرد زيرا مي‌خواست ايران اسلامي پيشتاز در پيشرفت اقتصادي در بين کشورهاي همسايه شود. هاشمي با اتخاذ يک سياست خارجي واقع‌گرايانه به دنبال تنش‌زدايي در روابط خارجي ايران بود و تلاش مي‌کرد بهانه‌ها را از دست دولت آمريکا براي فشار آوردن به ايران بگيرد. هاشمي مي‌خواست با بناي يک ايران آباد و پيشرفته، جمهوري اسلامي را به «الگويي جذاب» براي مردم و دولت‌هاي منطقه در خاورميانه تبديل کند؛ به‌گونه‌اي که وقتي مردم منطقه به ايران نگاه مي‌کنند اين کشور را مجموعه‌اي اسلامي، با آزادي‌هاي سياسي کامل، بدون‌اختناق و داشتن زنداني سياسي، با نظامي مبتني بر انتخابات آزاد و با مردمي با‌فرهنگ توسعه‌يافته و با اقتصادي پيشتاز و پيشرو و با سرمايه اجتماعي بالا و شهرونداني با رفاه اجتماعي و همگرا ببينند. در سال‌هاي آخر عمر، هاشمي آزادانديش‌تر و آزاد منش‌تر شده بود زيرا از قدرت اجرايي تا حد زيادي فاصله گرفته بود؛ بنابراين نواقص و ضعف‌هاي کشور را بهتر درک مي‌کرد. او به اين نتيجه رسيده بود که هرچه نقش مردم در حاکميت بر سرنوشت خويش بيشتر شود، فضاي جامعه، اسلامي‌تر شده و پيشرفت کشور سريع‌تر مي‌شود.افسوس که در اوج نياز به وجود او، از ميان جامعه رخت برکشيد و بر غصه‌ها افزود.