بازهم شهرها هوایی برای نفس کشیدن ندارند

يکي از سوالاتي که ذهن بسياري را درگير خود ساخته آن است که چرا با وجود اعمال محدوديت‌هاي کرونايي از جمله تعطيلي دانشگاه‌ها، مدارس، بسياري از صنوف و کاهش ساعات کار ادارات و منع تردد شبانه در کلان شهرها به خصوص تهران بازهم شاهد آلودگي هوا هستيم؟ فرارسيدن فصل پاييز باز هم داستان تکراري آلودگي هوا در کلان‌شهرهاي کشورمان به خصوص پايتخت به عنوان موضوع تکراري اين روزهاي فصول سال سر باز کرده است؛ گرچه اين داستان پرماجرا گويا امسال تحت تاثير ويروس کرونا قرار گرفته و مقداري به حاشيه رفته است.از سوي ديگر، بر اساس اظهارات برخي کارشناسان، متخصصان و همچنين اعلام سازمان جهاني بهداشت، افزايش غلظت آلاينده‌ها از جمله ذرات معلق در هوا مي‌تواند در شيوع ويروس کرونا تاثيرگذار باشد.چندي پيش بود که دکتر عباس شاهسوني رئيس گروه سلامت هوا و تغيير اقليم وزارت بهداشت ضمن هشدار درباره افزايش احتمال موارد مرگ به علت ابتلا به کوويد 19 در صورت مواجهه طولاني مدت با آلاينده هاي هوا اظهار داشت: نتايج بررسي هاي انجام شده در برخي کلانشهرهاي کشور نشان دهنده اين است که به ازاي هر 10 ميکروگرم افزايش غلظت ذرات معلق کوچک‌تر از 5/2 ميکرون، احتمال مرگ به علت کوويد 19 را 6 درصد افزايش مي‌دهد. همچنين دي اکسيد نيتروژن 15 درصد و ازن هفت درصد در اين قضيه نقش دارند.وي با اشاره به شروع فصل سرد سال و افزايش غلظت آلاينده هاي هوا به علت وارونگي دما، از مردم درخواست کرده است که در روزهاي آلوده کمترين تردد را در سطح شهر داشته باشند.

آلودگي هوا ابتلا به کرونا را افزايش مي‌دهد

حسين شهيدزاده مديرعامل شرکت کنترل کيفيت هواي تهران نيز همچنين اعلام کرده است که سازمان جهاني بهداشت ابتدا به اين نتيجه رسيده بود که ارتباط مشخص و مستقيمي بين اين دو موضوع وجود ندارد اما با گذر زمان تحقيقات بيشتر نشان دادند که ويروس کرونا مي‌تواند از طريق ذرات معلق کمتر از 5/2 ميکرون منتقل شود.وي با بيان اينکه، آلودگي هوا امکان ابتلا به بيماري کوويد 19 را افزايش مي‌دهد، مي افزايد: نه تنها ارتباط مستقيمي بين آلودگي هوا و شيوع بيماري کوويد 19 و احتمال افزايش تلفات وجود دارد بلکه آلاينده‌هاي هوا سبب تضعيف سيستم ايمني بدن مي‌شوند و از اين جهت نيز مي‌توانند راه را براي ابتلا به بيماري هموار کند.اما شايد يکي از سوالاتي که ذهن مردم را درگير خود ساخته آن است که چرا با وجود اعمال محدوديت‌هاي کرونايي از جمله تعطيلي دانشگاه‌ها، مدارس، بسياري از صنوف و کاهش ساعات کار ادارات و منع تردد شبانه در کلان شهرها به خصوص تهران بازهم شاهد آلودگي هوا هستيم؟البته متخصصان در خصوص علل آلودگي هوا در مناطق مختلف کشور علل و عوامل گوناگوني را مطرح مي‌کنند، از جمله اينکه بسياري از آنها توسعه شهرها، تراکم جمعيت و منابع متحرک دودزا همچون خودروها، موتورسيکلت و اتوبوس‌هاي شهري را که عمدتا مصرف سوخت آنها فسيلي است، به عنوان اصلي‌ترين دليل بروز آلودگي هواي کلان‌شهرهايي همچون پايتخت مي‌دانند.

دليل اين اختلاف سطح آلودگي

حال آنکه برخي کلان‌شهرهاي بزرگ دنيا همچون توکيو، شانگهاي و لندن نيز بسيار بيشتر از شهرهايي همچون تهران و اصفهان داراي انواع و اقسام وسايل نقليه بوده و از بار ترافيکي، جمعيتي و صنعتي بيشتري برخوردارند، اما بحران آلودگي اين شهرها بسيار کمتر از کلان‌شهرهاي کشورمان است. به راستي دليل اين اختلاف سطح آلودگي چيست؟آيا محصور بودن شهر تهران که برخي کارشناسان آن را يکي از دلايل اصلي بروز آلودگي هوا در پايتخت عنوان مي‌کنند، عامل اصلي بروز اين معضل است؟ آيا انتقال پايتخت چاره کار است؟به هر حال آلودگي هوا سالانه جان بسياري از افراد را مي‌گيرد و تلفات آن کمتر از مصائب ديگري همچون سيل و زلزله نيست اما به دليل اينکه اين مساله آرام، خاموش و خزنده اتفاق مي‌افتد، شايد بسياري از جمله تصميم‌گيران اين حوزه به صورت واقعي متوجه خسارات جاني آن نشوند. وزارت کشور، وزارت راه و شهرسازي، سازمان حفاظت محيط زيست، وزارت نفت، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت نيرو، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي، سازمان ملي استاندارد، پليس راهور نيروي انتظامي، وزارت جهاد کشاورزي، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري، سازمان هواشناسي، وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، سازمان انرژي اتمي، سازمان شهرداري‌ها و دهياري‌ها، سازمان بهينه‌سازي مصرف سوخت، معاونت علمي و فناوري رياست جمهوري و صدا و سيما از جمله نهادهايي هستند که قانون هواي پاک، مسووليت هايي را برعهده آنها گذاشته و وظايف مشخصي را برايشان تعيين کرده است.

راهکار رفع آلودگي هوا در کلان‌شهرها

اين مسائل را در کنار برخي ديگر از پرسش‌هايي که ذهن بسياري را به خود مشغول کرده است، از جمله دليل بروز آلودگي هوا در فصول پاييز و زمستان و البته راهکار اصلي رفع معضل آلودگي هوا در کلان‌شهرهاي کشور را با «قاسم عزيزي» استاد تمام اقليم‌شناسي در دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران در ميان گذاشتيم.اين اقليم‌شناس گفت: به رغم اينکه منابع انرژي مورد استفاده مردم تا پيش از انقلاب صنعتي بيشتر زغال سنگ، چوب و هيزم و عمدتا دودزا بود اما در آن زمان منابع آلودگي هوا نيز حداکثر محدود به همان گرد و غبارهاي محلي بوده، چرا که جمعيت برخلاف شهرهاي امروزي در يک جا متمرکز نبوده است.عزيزي ادامه داد: بعد از انقلاب صنعتي و توسعه هرچه بيشتر صنايع بخش‌هاي مختلف و حرکت به سمت توليد هرچه بيشتر، شهرها از يک مزيت نسبي براي سکونت برخوردار شدند و تمرکز جمعيت به صورت محوري اتفاق افتاد.وي ادامه داد: حال اين جمعيت نيازمند مسکن، خودرو و انواع و اقسام لوازم صنعتي مي‌شود، لذا براي تامين مسکن اين حجم جمعيت بسياري از فضاهاي سبز، باغات و زمين‌هاي کشاورزي تبديل به خانه مي‌شود و صنايع مختلف نيز براي تامين نيازهاي مردم در شعاع‌هاي نزديک‌تر به بازار مصرف يعني شهرها شکل مي‌گيرند.

67 درصد روزها پايتخت فاقد وزش باد

استاد دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران با بيان اينکه، در ايستگاه هواشناسي مانند ايستگاه مهرآباد هر سه ساعت يک‌ بار وزش باد اندازه‌گيري مي‌شود، تصريح کرد: اندازه‌گيري‌ها در طول 24 ساعت شبانه‌روز و کل سال بيانگر آن است که 67 درصد روزهاي سال پايتخت فاقد وزش باد است، البته از اين 33 درصد باد موجود نيز تنها درصدي از آن از قدرت پالايش هوا برخوردار است.وي افزود: البته اميدواري هايي براي تهران وجود دارد و آن بادهاي محلي مثل بادهاي کوه و دشت و باددره ها است که در ارتباط با مطالعه و امکان سنجي استفاده و تقويت آنها طرح پيشنهادي به شهرداري تهران داده شده است. در اين رابطه در شهري مثل تهران مي توان با سنجش وزش بادهاي کوه و دشت به اين پرسش پاسخ داد که آيا اين بادها پتانسيل لازم براي زدودن هواي آلوده را دارند؟ طبق يک پژوهش انجام شده با همکاري شهرداري مشخص شده است که بادهايي با سرعت زير 3 تا 5 متر بر ثانيه از قدرت لازم براي پاک‌سازي هواي شهري همچون تهران برخوردار نيستند.به گفته اين اقليم‌شناس، سرعت باد بايد از يک آستانه مشخص مثلا چهار متر در ثانيه بالاتر باشد، به آن معني که هنگامي که اين بادها از غرب تهران مي‌وزند، بتوانند از شرق تهران خارج شوند.عزيزي در واکنش به برخي اظهارنظرها که علت آلودگي هواي تهران را محصور بودن اين شهر عنوان مي‌کنند، گفت: آيا شهرهايي همچون کرج، تبريز و اصفهان و مشهد که گاه همراه با پايتخت به دليل وضعيت آلايندگي هوا دچار وضعيت بحراني مي‌شوند نيز محصور هستند؟اين اقليم‌شناس ادامه داد: البته خير، چرا که به صورت کلي منطقه اقليمي و عرض جغرافيايي که کشور ما در آن قرار گرفته، از وزش باد بسيار کمي برخوردار است.

هواي کشور بيشتر ساکن است

وي با اشاره به اينکه ايران در عرض جغرافيايي حدود 25 تا 40 درجه عرض شمالي گسترش دارد، اضافه کرد: اکثر شهرهاي بزرگ ايران بين 30 تا 40 درجه عرض شمالي هستند و متاسفانه در اين عرض‌هاي جغرافيايي امکان وزش باد محدود بوده و وزش باد مناسب کمتر اتفاق مي‌افتد.عزيزي ادامه داد: البته يک‌سري استثناهاي محلي به دليل شرايط جغرافيايي کشور وجود دارد، همچون مناطق ساحلي که از وضعيت نسيم محلي برخوردارند.اين استاد دانشگاه تهران گفت: در مناطق خشک و کويري کشورمان نيز بيشتر هواي صاف، بدون ابر، پايدار و آرام حاکم است و آب و هوايي که باد و باران داشته باشد که اصطلاحا هواي ناپايدار به آن مي‌گويند، در اين مناطق بسيار کم است، به عبارتي فراواني تعداد روزهايي که هوا آرام است در اين عرض جغرافيايي در طول سال بسيار بيشتر است.

واقعيت تلخي که بايد بپذيريم

اين جغرافيدان در خصوص اينکه چرا برخي شهرهاي دنيا همچون لندن و توکيو که جمعيتي هم‌تراز تهران دارند يا شهري مثل شانگهاي که حتي از تهران ما متراکم‌تر و پرجمعيت‌تر و با سرانه خودرو بالاتر است اما با معضل آلودگي شهري مانند پايتخت ما روبه‌رو نيستند، اظهار کرد: در شهرهاي يادشده هم اين مسائل وجود دارد اما وضعيت آنها به لحاظ منطقه آب و هوايي و اقليمي با کلان‌شهرهاي ايران متفاوت است.عزيزي افزود: آلودگي هوا در شهرهاي توکيو، لندن و شانگهاي موقتي است، يعني تعداد روزها با هواي پايدار، بسيار کمتر از تهران است به طوري که در شهر لندن هم ممکن است يک روز وزش باد نداشته باشد اما فعاليت‌ها در اين شهر ادامه دارد.وي بيان کرد: در تهران هنگامي که هوا پايدار است و انقباض و وارونگي نيز در طول شب اتفاق مي‌افتد، با توليد دود، اين گازها و دودها ساکن شده و جابه‌جا نمي‌شوند و گاهي اين شرايط پايدار چندين روز تداوم داشته و آلودگي به صورت تجمعي در اين روزها متراکم‌تر مي‌شود.عزيزي افزود: به عبارتي اگر تهران با اين جمعيت شرايط اقليمي لندن يا توکيو و شانگهاي را داشت هيچ‌گاه دچار آلودگي به اين شکل بحراني نمي‌شد، لذا يک بعد مساله مربوط به شرايط اقليمي کشور است و ما بايد اين شرايط و حقيقت تلخ را بپذيريم.به اعتقاد اين استاد دانشگاه، از نظر طبيعي با اينکه جمعيت تهران و سرانه خودرو از بسياري از شهرهاي معروف دنيا کمتر است اما آنها به دليل شرايط اقليمي بهتري که دارند با اين معضل به صورت بحراني مواجه نمي‌شوند.

شرايط طبيعي کشور را بپذيريم

وي گفت: يکي از هنرهاي ما بايد اين باشد که شرايط محيطي و طبيعي کشور را بپذيريم و با مديريت و برنامه‌ريزي از اين محيط طبيعي استفاده سالم داشته باشيم، بپذيريم طبق ديدباني سازمان هواشناسي در تهران، حدود 67 درصد روزها فاقد باد است يعني تنها در 33 درصد روزهاي سال در پايتخت با وزش باد مواجه هستيم و البته همه اين بادها هم از شدت لازم براي پاک کردن هواي تهران برخوردار نيستند.عزيزي تصريح کرد: در مسائل ديگر مانند آب نيز وضعيت به همين شکل است و در خشکسالي‌ها و سيل يک مساله ثابت وجود دارد و آن واقعيت‌هاي اقليمي و طبيعي منطقه‌اي است که ما در آن قرار داريم، بايد بپذيريم منابع آب، خاک و جنگل‌هاي کشور محدود است ولي چون ما اين را هنوز نپذيرفته‌ايم، با مشکل مواجه مي‌شويم.اين جغرافيدان مي‌گويد: ما هنوز باور نکرده‌ايم کشورمان در چه شرايط اقليمي واقع شده است. آمار 20 سال گذشته نشان مي‌دهد در تمام فصول پاييز به خصوص در آذرماه و دي‌ماه هواي کلان‌شهرهاي کشور دچار آلودگي بوده است اما اين مشکل در باقي فصول سال فراموش مي‌شود و دوباره از اوايل پاييز از آلودگي هوا حرف مي‌زنيم.استاد دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران درباره اينکه چرا بيشتر آلودگي هوا کلان‌شهرهاي کشور در فصول پاييز و زمستان اتفاق مي‌افتد توضيح داد: اگر دقت کنيد در برخي ماه‌ها و روزها با اينکه همه فعاليت‌ها هم جاري است اما در تهران با مشکل آلودگي هوا مواجه نيستيم، يعني با وجود اين حجم خودرو باز هوا سالم است و حتي برخي روزهاي پاک را هم شاهد هستيم.

منابع آلاينده در تهران در طول سال ثابتند

عزيزي ادامه داد: اين درحالي است که منابع آلاينده و فعال در شهر تهران در طول سال ثابت هستند، مثلا سه - چهار ميليون خودرو يا صنايع آلاينده نيز کم و بيش وجود دارند ولي تنها در برخي روزها دچار آلودگي هوا هستيم، به اين معني که منابع آلاينده شهر در طول سال با يک نوسان کوچک فصلي همواره ثابت است، اما روزهاي آلوده در شهر مربوط به فصول خاصي است و اين برمي‌گردد به روزهايي که هوا آرام و ساکن است و حرکت و گردش ندارد و در عين حال وزش باد نداريم.وي گفت: البته اين آلودگي در تابستان نيز وجود دارد اما در اين فصل به دليل اينکه روزها طولاني‌تر و شدت تابش خورشيد بيشتر و زاويه تابش عمودتر است و نهايتا گرماي بيشتري داريم و جو منبسط است، لذا همين مقدار ثابت خروجي آلاينده‌ها از منابع مختلف در جوي توزيع مي‌شود که حرکت بالارونده دارد و آن ميزان آلودگي در ضخامت بيشتري از جو پراکنده و توزيع مي‌شود.عزيزي اظهار کرد: حال آنکه در زمستان که شرايط هواي سرد را تجربه مي‌کنيم به خصوص مواقعي که وارونگي دما نيز اتفاق مي‌افتد، برعکس تابستان روزها کوتاه و شب‌ها بلند و طولاني مي‌شود، زاويه تابش خورشيد مايل شده و در نتيجه دما پايين مي‌آيد و جو منقبض مي‌شود.اين اقليم‌شناس افزود: در اين شرايط همه آلاينده‌هاي موجود در قسمت زيرين جو که منقبض است در ضخامت کمتري تخليه مي‌شود و اين هواي آلوده متراکم و منقبض در همان لايه زيرين محبوس و ساکن مي‌شود، از همين رو اگر يکي دو روز هوا آرام باشد، اين آلاينده‌ها به صورت تجمعي و انباشته به وضعيت خطرناک مي‌رسند به طوري‌که آلودگي دو روز گذشته نه تنها جابجا نمي‌شود، بلکه آلودگي روزهاي قبل نيز روي هم انباشته مي‌شود و وضعيت هوا را بحراني مي‌کند.

آيا انتقال پايتخت چاره‌کار است؟

عزيزي در واکنش به پيشنهاد برخي کارشناسان براي انتقال پايتخت از تهران با اين توجيه که تراکم جمعيت و بار عظيم شهري باعث اين آلودگي‌ها شده است، گفت: واقعيات اقليمي کلان‌شهرهاي ايران از جمله پايتخت به همين شکل است و در صورتي که واقعيات را بپذيريم، بارگذاري در منطقه‌اي مانند تهران بايد بر اساس شرايط اقليمي آن صورت گيرد، يعني بايد مشخص کنيم که در چنين منطقه اقليمي سقف گسترش شهر، جمعيت، خودرو، صنعت و ديگر موارد تا چه ميزان است.اين اقليم‌شناس معتقد است اگر بتوانيم با اين شرايط اقليمي شهر را به صورت مناسب مديريت کنيم، کار مهمي انجام داده‌ايم والا تغيير پايتخت نيز مانند بحث انتقال آب است که منابع آب را با بحران مواجه کرديم و حالا بدون درس گرفتن از آن و تغيير رويکرد درصدد انتقال آب از جايي به جاي ديگر هستيم.

خودروسازان آلودگي هوا را جدي نمي‌گيرند

وي با تاکيد بر اينکه طبق مطالعات 80 درصد آلودگي هوا در شهر تهران ناشي از منابع متحرک (خودروها) است، افزود: استاندارد و سقف تعداد خودرو براي شهري مانند تهران بايد جدي تلقي شود. در کشورهاي پيشرفته دنيا مصرف سوخت يک خودرو استاندارد با کلاس قابل قبول در 100 کيلومتر حدود چهار تا شش ليتر است، حال آنکه خودروهاي توليدي در کشورمان، در 100 کيلومتر حداقل 10 و گاه 12 ليتر بنزين مي‌سوزانند.عزيزي ادامه داد: اين يعني يک خودروي ما دو برابر خودروي معمولي استاندارد سوخت مي‌سوزاند، از طرفي گفته مي‌شود حدود چهار ميليون خودرو در تهران تردد مي‌کنند که مصرف سوخت آنها نيز دو برابر استاندارد است يعني به اندازه هشت ميليون خودرو سوخت مصرف مي‌کنند.اين اقليم‌شناس گفت: در اين شرايط اقليمي که توان تغيير آن را نداريم، بهتر است حداقل منابع متحرک آلاينده شهر را کنترل و از تکنولوژي‌هاي بهتر استفاده کنيم.