شیوع بالای مسمومیتهای دارویی در کشور
رئيس گروه تجويز و مصرف منطقي و اطلاعرساني فرآوردههاي سلامت سازمان غذا و دارو ضمن ارائه آمار و ارقام مربوط به مرگهاي ناشي از مسموميت با دارو در کشور، چگونگي پيشگيري از اين مسموميتها را نيز تشريح کرد.دکتر يسنا بهمنشبا بيان اينکه داروها يکي از خطرناکترين عوامل مسموميتزا در منازل هستند، گفت: عدمتوجه به ميزان مصرف دارو، مصرف داروها در تاريکي و همراه با خوابآلودگي و مصرف خودسرانه داروها، همگي ميتوانند به مسموميتهاي دارويي منجر شوند.وي تاکيد کرد: بنابراين بايد از مصرف خودسرانه داروها، اجتناب کنيم و همچنين بدانيم که مقادير بالاي برخي از داروهاي به ظاهر کم خطر، ميتوانند براي فرد خصوصاً کودکان و افراد مسن کشنده باشند. در عين حال بايد توجه کرد که شايعترين علت بروز مسموميت در جهان، مصرف داروها بيش از مقادير درماني است. در کشور ما نيز شيوع بالاي مسموميتهاي دارويي بر اساس آمار مسمومان مراجعهکننده به بيمارستانهاي کشور تاييد شده است. اين درحالي است که به دليل تبحر گروه پزشکي، بسياري از اين مسموميتها با مراجعه به بيمارستان درمان ميشود و فرد مسموم از خطر مرگ نجات داده ميشود، اما اهميت مسموميت دارويي در اين نکته است که گاهي ممکن است کبد و کليه فرد مسموم در اثر مسموميت دچار صدمه دائمي شود و کيفيت زندگي فرد تا آخر عمر با مشکل مواجه شود.بهمنش ادامه داد: با توجه به آمار منتشر شده از سوي سازمان پزشکي قانوني کشور درخصوص مرگومير ناشي از مسموميت با داروها، شاهديم که طي هشت سال اخير رفته رفته تعداد موارد مرگ ناشي از مسموميت هاي دارويي در حال افزايش بوده است. بر اساس اعلام سازمان پزشکي قانوني کشور، متاسفانه متادون که يک داروي مُسَکن مخدر است و در درمان اعتياد به مواد مخدر تجويز مي شود، به دليل اقبالي که افراد معتاد به مصرف آن دارند، قاچاق شده و در نتيجه مصرف بدون تجويز پزشک و يا مصرف بيش از حد درماني و يا مصرف اتفاقي شربت آن توسط کودکان، به تنهايي دليل مسموميت و مرگ 1601 نفر در سال 1398 و 730 نفر در پنج ماه نخست سال 1399 بوده است.
انواع مسموميتهاي دارويي
وي افزود: ترامادول نيز جزو داروهاي مسکن مخدر محسوب شده و براي کنترل دردهاي شديد استفاده ميشود که متاسفانه اين دارو هم مورد سوءمصرف قرار ميگيرد و بر اساس آمار سازمان پزشک قانوني سوءمصرف ترامادول، منجر به مرگ 269 نفر در سال 1398 و 89 نفر در پنج ماه اول سال 1399 شده است. مسموميت با بقيه داروها علت مرگ 506 نفر در سال 1398 و مرگ 243 نفر در پنج ماه اول سال 1399 بوده است.رئيس گروه تجويز و مصرف منطقي و اطلاعرساني فرآوردههاي سلامت سازمان غذا و دارو گفت: به طور کلي مسموميتهاي دارويي، اعم از مسموميت با متادون، ترامادول و بقيه داروها از ديگر دستههاي درماني، در سال گذشته، منجر به مرگ 2376 نفر شده و در پنج ماه نخست سال جاري، منجر به مرگ 1062 نفر شده است. مرگ ناشي از مسموميت دارويي در کشور ما، بعد از مرگ ناشي از مسموميت و سوءمصرف مواد و با در اختيار داشتن 28 تا 31 درصد از کل موارد مرگ و مير در اين حوزه در رتبه دوم قرار دارد.
پيشگيري از بروز مسموميت دارويي
به منش با بيان اينکه هر چقدر آگاهي جامعه نسبت به عوارض ناخواسته داروها خصوصا در مقادير بيش از حد درماني افزايش يابد، شاهد کاهش مرگ و مير ناشي از مسموميت دارويي خواهيم بود، گفت: از ديگر اقدامات پيشگيرانه در حوزه مسموميت با دارو، حذف دسترسي کودکان به داروها و نظارت دقيق بر مصرف داروي سالمندان و بيماران مبتلا به مشکلات اعصاب و روان است. در عين حال در هنگام مراجعه به پزشک و يا داروساز بايد داروهاي مصرفي خود را نام ببريم تا پزشک با اطلاع از داروهاي مصرفي، اقدام به تجويز داروهاي جديد کند. اين موضوع باعث مي شود، مقدار داروي دريافتي بيمار از حد درماني بيشتر نشود و از بروز مسموميت جلوگيري شود.وي با بيان اينکه اولين علت مراجعه به بخش مسموميتهاي بيمارستانهاي کشور در سال 1397، با شيوع 40 تا 60 درصدي در شهرهاي مختلف بر اثر مسموميت دارويي بوده است، گفت: همچنين در سال 1398 تعداد مراجعات مربوط به مسموميت دارويي در بيمارستانهاي مرجع مسموميت در سطح کشور بالغ بر 64706 هزار نفر بوده است.
بيمارستان لقمان تهران در صدر
بهمنش با بيان اينکه شيوع مسموميت دارويي در شهرهاي ايران متفاوت است، اظهار کرد: بر اين اساس در بيمارستانهاي شهرهاي مازندران، گيلان، گلستان و اسفراين مراجعات مسموميتهاي دارويي، درصد بالاتري را نسبت به ديگر مسموميتها به خود اختصاص داده است و بين 50 تا 77 درصد از کل مراجعات مسموميت را به خود اختصاص مي دهند. اين در حالي است که بيشترين تعداد مراجعه مسموميتهاي دارويي در بيمارستانهاي لقمان حکيم که زير نظر دانشگاه شهيدبهشتي تهران است، با 6940 مراجعه مسموميت دارويي و سپس مشهد، گيلان، مازندران، آذربايجان غربي، به ترتيب بين 5334 تا 4139 مراجعه مسموميت دارويي در سال 1398 بوده است.وي تاکيد کرد: گرچه تنها 48 درصد از کل مسموميتهاي مراجعه شده به بيمارستان ها در سال گذشته ،علت تعمدي دارد، اما در مورد مسموميتهاي دارويي نزديک به 80 درصد موارد تعمدي و با هدف خودکشي اتفاق مي افتد. اين در حالي است که مسموميتهاي دارويي در کودکان با شيوع کمتر از چهار درصد و اغلب به صورت اتفاقي و در اثر کنجکاوي کودک و يا اشتباه والدين رخ ميدهد.بهمنش درباره داروهايي که بيشتر منجر به مسموميت ميشوند، گفت: در راس داروهايي که اغلب منجر به بروز مسموميت ميشوند، در بزرگسالان داروهاي موثر در بيماريهاي اعصاب و روان خصوصا داروهاي آرامبخش، ضدافسردگي و ضدجنون و سپس مسکنهاي غيرمخدر، عهده دار نزديک به 70 درصد از موارد مسموميت دارويي هستند. در کودکان مسموميت با مسکنهاي غيرمخدر مانند استامينوفن نسبت به بزرگسالان شايعتر است.
چند راهکار براي پيشگيري از مسموميت
بهمنش با بيان اينکه به طور کلي با توجه به اهميت بالاي پيشگيري از مسموميت، از طريق روشهايي ميتوان از بروز مسموميتهاي دارويي پيشگيري کرد، گفت: بر اين اساس بهتر است داروهاي بيمار افسرده و يا بيماراني که تعادل رفتاري ندارند يا افرادي که سابقه اقدام به خودکشي دارند، دور از دسترسشان قرار گيرد و مراقبت دقيقي در خصوص ميزان داروي مصرفي اين افراد انجام شود. همچنين در سالمندان مسموميت دارويي بسيار شايع و البته خطرناک است. تشابه ظاهري شکل داروها، ابتلا به فراموشي، عدم اطلاع از نام داروها، بي سوادي يا کم سوادي و يا خوانا نبودن مقادير مصرفي دارو مندرج روي جعبه دارويي ممکن است منجر شود تا سالمندان داروي خود را به اشتباه يا به صورت تکراري مصرف کنند. بنابراين نظارت دقيق ديگر افراد هم خانه با سالمندان در پيشگيري از مسموميت اهميت ويژهاي دارد.وي با بيان اينکه بهترين روش براي پيشگيري از خوردن دوز تکراري دارو، يادداشت کردن دفعات مصرف دارو و يا قرار دادن قرصها در داخل جعبههاي مخصوص تقسيمبندي شده موجود در داروخانهها است، گفت: در عين حال بايد داروها در بستهبندي اوليه آنها نگهداري شوند تا در صورت مصرف اشتباهي، خانواده بتواند اطلاعات لازم را در اختيار پزشکان قرار دهد.بهمنش ادامه داد: بايد توجه کرد که مصرف مقادير بالاي بسياري از داروها در اقدام به خودکشي، ممکن است در ابتدا علامت و نشانه خاصي نداشته باشد، اما وضعيت فرد مسموم به طور ناگهاني وخيم شود و يا در آينده منجر به صدمات دائمي کبد و کليه در فرد مسموم شود. به عنوان مثال مصرف خودسرانه داروي استامينوفن جهت درمان درد و تب بيش از مقادير درماني، منجر به صدمات کبدي خواهد شد. بنابراين ارجاع فرد مسموم به بيمارستان بسيار حياتي است. در عين حال به طور کلي ايجاد استفراغ در مسموميت هاي دارويي توصيه نمي شود مگر آنکه به توصيه پزشک باشد. چرا که اين عمل در برخي از مسموميت هاي دارويي سبب وخامت اوضاع بيمار خواهد شد.رئيس گروه تجويز و مصرف منطقي و اطلاع رساني فرآورده هاي سلامت با بيان اينکه در برخورد با فرد مسموم غيرهوشياري که در کنارش بسته هاي داروي خورده شده وجود دارد، ضمن حفظ خونسردي و عدمالقاي استفراغ در اين فرد، بايد بسته هاي دارويي همراه بيمار به بيمارستان برده و با شماره 190 و 115 تماس گرفته شود، گفت: در مسموميت هاي تعمدي با دارو، بهتر است در صورت هوشياري فرد مسموم، نام دارو يا داروهاي مصرفي و تعداد هر يک از آنها را از وي بپرسيد و به کادر درماني اطلاع دهيد.
پيشگيري از مسموميت دارويي در کودکان
به منش تاکيد کرد: براي پيشگيري از بروز مسموميت دارويي در کودکان نيز اگر در خانه کودک زير پنج سال زندگي مي کند، داروها حتما در کمدهاي بالا، دور از دسترس و مجهز به قفل قرار داده شود. همچنين مراقب باشيد تا در هنگام بيماري کودک، دوز تکراري و يا داروي بيشتر از حد تجويز شده به کودک داده نشود. به عنوان مثال براي کاهش تب در کودکان، داروي استامينوفن را بر اساس وزن و سن کودک و با مشورت پزشک و داروساز به کودک بدهيد. مقادير بيش از حد درماني استامينوفن مي تواند ايجاد مسموميت کند.وي افزود: داروهاي مصرفي افراد خانواده را دور از دسترس کودکان نگهداريد. از قرار دادن دارو در کيف دستي پرهيز کنيد تا مانع خورده شدن دارو توسط کودکان شود. داروهاي خود را در مقابل چشم کودکان نخوريد، چرا که کودکان از رفتار بزرگسالان تقليد ميکنند و ممکن است دور از چشم والدين داروها را به دهان ببرند. اگر به کودک خود دارو مي دهيد به او تفهيم کنيد که اين دارو است و از کلماتي مثل آبنبات، شکلات و يا خوراکي استفاده نکنيد. داروها خصوصاً داروهاي خوش طعم مخصوص کودکان را از دسترس شان دور نگه داريد؛ چراکه ممکن است با استفاده از غفلت شما، کودک اقدام به مصرف دارو کند. بايد توجه کرد که کودکان کنجکاوند و ممکن است زماني که افراد سالمند فاميل در حال مصرف داروهاي خود هستند، کودکان اقدام به چشيدن و يا بلعيدن دارو کنند. بنابراين براي پيشگيري از مسموميت دارويي در کودک، از افراد سالمند خانواده بخواهيد داروهاي مصرفي خود را دور از دسترس آنها نگهداري کنند.
