همكاري دنيا به شرط پويايي اقتصاد ماست

کرونا در هشت ماهه گذشته چه تاثيري در مشاغل و کسب و کارها داشته است؟

قطعا کرونا تهديدي جدي‌ براي بخشي از مشاغل بوده و در عين حال فرصت‌هايي را هم براي گروهي از کسب‌وکارها ايجاد کرده؛ و تصوير يکدستي از تاثير کرونا بر عملکرد بنگاه‌ها در هيچ جاي دنيا ديده نشده است. در همه‌ کشورها در مواجهه با کرونا فعاليت‌هايي که به نحوي با اينترنت سر و کار داشته، مانند خريد يا آموزش مجازي رونق گرفته‌اند. در ايران هم شرکت‌‌ها و فروشگاه‌هاي آنلاين درآمدهاي خوبي داشته و حتي فراتر از پيش‌بيني‌ها رشد داشته‌اند. در نتيجه گروهي از بنگاه‌ها از شرايط جديد سود برده‌اند؛ ولي بنگاه‌هاي بسيار زيادي مانند هتل‌ها، رستوران‌ها، آشپزخانه‌ها، سلف‌سرويس‌ها، آموزشگاه‌ها، باشگاه‌هاي ورزشي و استخرها آسيب جدي ديده‌اند؛ و به‌تبع کاهش فعاليت‌ها، نيروي کار خود را هم تعديل کرده‌اند. بسياري از فعاليت‌هاي خدماتي که به گروه‌هايي از جمعيت بستگي دارند و مردم بايد در آن جمع شوند، مانند هتل و رستوران، آسيب جدي ديده‌اند و بسياري از شاغلان اين دست از بنگاه‌ها کارشان از دست داده‌اند. در مقابل فرصت‌هاي شغلي‌اي در برخي از استارتاپ‌هاي اينترنتي و حتي برخي از فروشگاه‌هاي آنلاين ايجاد شده است، اما براي بررسي برآيند اين دو تاثير متفاوت بايد آمارها را بررسي کنيم. آمار جديد اشتغال و بيکاري نيروي کار مربوط به بهار و تابستان 99، نشان مي‌دهد که فرصت‌هاي شغلي به نحو چشمگيري کاهش پيدا کرده و نرخ مشارکت هم پايين آمده است. تعداد شاغلان در بهار 1399 در مقايسه با بهار 1398، حدود 5/1 ميليون نفر کاهش داشته است. در تابستان 99، در مقايسه با تابستان 1398، يک ميليون و 200 هزار فرصت شغلي کم شده است که اين اتفاق با حدس قريب به يقين، ناشي از شيوع کروناست. پس اگرچه برخي از بنگاه‌ها از شيوع کرونا سود برده‌اند، ولي ضربه‌اي که کل اقتصاد متحمل شده بيشتر از منفعت آن بوده است. تاثير کرونا در سطح کلان منفي و به‌شدت جدي بوده است. با توجه به اينکه برخي از بنگاه‌ها قبل از کرونا هم سودآوري بالايي نداشتند و با ضربه‌‌ جدي ‌اخير تعطيل شده‌اند، احتمال دارد ديگر به فعاليت سابق برنگردند.

چه مشاغلي بيشتر آسيب ديدند و چه مشاغلي قوت گرفتند؟

همانطور که در سوال قبل هم اشاره کردم، فعاليت‌هايي که نياز به حضور گروهي دارد، به شدت آسيب ديده‌اند. ضربه‌ سختي به بسياري از فعاليت‌هايي وارد شده که گروه‌هاي آسيب‌پذير و کم‌درآمد در آنها متمرکزند. به‌عنوان مثال زناني از اقشار کم‌درآمد، که در خانه‌هاي ديگران کار مي‌کردند، در ماه‌هاي اول قرنطينه کارشان را از دست دادند؛ در حال حاضر هم خانوار‌ها ترجيح مي‌دهند کسي به خانه‌شان وارد نشود يا حتي‌المقدور کمتر از کارگر براي نظافت خانه استفاده کنند. گروهي اقشار به‌شدت آسيب‌پذير، که قبل از کرونا هم درآمدهاي پاييني داشتند و فشار اقتصادي سنگيني را تحمل مي‌کردند، پس از شيوع کرونا شغل‌شان را از دست داده‌اند. حتي با وجود اينکه برخي از بنگاه‌ها کسب‌وکار خود را شروع کرده‌اند، به دليل نگراني مردم از کرونا، مشتري و تقاضاي چنداني ندارند. برخي از بنگاه‌ها که با دريافت وام و به سختي فعاليتي را شروع کرده‌اند، در حال حاضر قادر به پرداخت کرايه محل کار نيستند؛ و به همين دليل کار را تعطيل مي‌کنند. در مقابل بنگاه‌هايي که خدماتي را از راه دور ارائه مي‌کنند، رونق يافته‌اند.

در اين ميان آيا از فرصت‌هاي ايجاد شده به واسطه کرونا در دورکاري مشاغل استفاده شد؟

دورکاري در شرکت‌هاي بزرگ دولتي و خصوصي به صورت جدي دنبال شده است، خود من که تدريس مي‌کنم، مثل ديگر همکاران، از ترم گذشته کلاس‌هاي مجازي دارم. شرکت‌هايي که کارشان طراحي وب سايت‌ها يا طراحي کانال‌هايي براي برگزاري سمينارها و کلاس‌هاي مجازي بوده، در اين مدت بسيار فعال شده‌اند و احتمالا فرصت‌هاي شغلي در چنين واحدهايي افزايش پيدا کرده ولي فعاليت و درآمد بسياري از شرکت‌ها کاهش پيدا کرده و اين گروه از بنگاه‌ها امکان مالي‌ براي تامين هزينه‌هاي خود را ندارند؛ و نمي‌توانند از خدمات دورکاري بهره‌مند شوند. در عين حال دورکاري در بسياري از شرکت‌هاي کوچک مفهومي‌ ندارد. البته برخي از فعاليت‌ها بنا بر ماهيت، مانند رستوران‌ها، حضور مردم ضروري است. برخي از رستوران‌ها که امکانات اينترنتي بهتري دارند، شرايطي را براي تحويل غذا فراهم کرده و برخي از مشتريان خود را حفظ مي‌کنند. ولي در شرايط کرونايي خيلي‌ها ترجيح مي‌دهند غذا را در خانه خودشان درست کنند چراکه نسبت به سلامت غذايي که از رستوران‌ مي‌خرند، مطمئن نيستند. ارائه خدمات اينترنتي از سوي ادارات دولتي ممکن و مفيد است. بسياري از فعاليت‌هاي اداري بايد اينترنتي صورت بگيرد همانطور که قبلا هم موضوع دولت الکترونيک مطرح بود. ولي در حال حاضر، با توجه به خطر شيوع کرونا، ارائه خدمات الکترونيکي شتاب بيشتري گرفته است. اين هم امتيازي بوده که دولت الکترونيک را در ايران شتاب بخشيده است. ولي براي همه بنگاه‌ها دورکاري امکان‌پذير نيست و نمي‌توان همه خدمات را به صورت غيرحضوري ارائه کرد.

دولت و دستگاه‌هاي اجرايي در اين باره چه نقشي داشته‌اند؟

دولت در اواخر سال 98 و فروردين و ارديبهشت 99 دورکاري را تشويق کرد، ولي از هفته‌هاي دوم و سوم ارديبهشت دورکاري‌‌ها را لغو و همه کارکنان را به ادارات فرستاد که متاسفانه بسياري از کارکنان دولت به علت ازدحام در ادارات، گرفتار کرونا شدند. بانک‌ها و بسياري از ادارات سعي مي‌کنند فاصله بين ارباب رجوع و کارکنان حفظ شود؛ ولي به هر طريق در فضاي بسته‌ که افراد براي ساعت‌هاي طولاني کمابيش نزديک هم هستند، خطر شيوع بيماري کوويد 19 بيشتر است. در استان مازندران، مثل بسياري از ديگر از استان‌هاي کشور، کرونا در نيمه تابستان فراگير شد و خيلي‌ها به بيماري گرفتار شدند؛ درصورتي که کسي انتظار نداشت در تابستان چنين مشکلي بروز کند. به‌نظر مي‌رسد دولت در حال حاضر براي دورکاري اقدامات مبتکرانه و جدي‌ ندارد.

توسعه‌ فعاليت‌‌هاي کسب و کار با چه ابزارهايي امکان‌پذير است؟

توسعه کسب‌وکارها با ايجاد ثبات و چشم‌انداز روشن نسبت به آينده امکان‌پذير است، ‌قبل از ورود کرونا، ايران با مشکلات بسيار زيادي مواجه بود. رشد منفي توليد ناخالص داخلي، تورم بالا، نگراني نسبت به آينده، تحريم‌هاي بي‌سابقه و فلج‌کننده، عدم پذيرش FATF æ ÑæÇÈØ ÈíäÇáãááí ÈÓíÇÑ ãÍÏæÏ æ ...¡ Çã˜Çä ÝÚÇáíÊ ÇÞÊÕÇÏí ÑÇ ÈÑÇí ÈÓíÇÑí ÇÒ æÇÍÏåÇí ãÊæÓØ æ ÈÒÑ ÏÔæÇÑ ˜ÑÏå ÈæÏ. ÈÇ ÊæÌå Èå ÔíæÚ ˜ÑæäÇ æ ãÔ˜áÇÊí ˜å ÏÑ ÓÇáåÇí ÞÈá æÌæÏ ÏÇÔÊ¡ ÔãÇäÏÇÒ ÂíäÏå ˜ÔæÑ ÈÓíÇÑ äÑÇä˜ääÏåÊÑ ÔÏå ÇÓÊ. ÔÇíÏ äÊæÇäíã Èå ÊäåÇíí ÈÑÇí ˜äÊÑá æíÑæÓ ˜ÑæäÇ ÇÞÏÇã ˜äí㺠æä ˜ÔæÑåÇí ÕäÚÊí åã ÏÑ ÊáÇÔäÏ ÊÇ æǘÓä Çíä ÈíãÇÑí ÑÇ íÏÇ ˜ääÏ ÊÇ ÈÊæÇääÏ ãÔ˜á ˜ÑæäÇ ÑÇ Íá ˜ääÏ. ÈÇ Çíä ÍÇá ãíÊæÇä ÈÓíÇÑí ÇÒ ãÔ˜áÇÊ ÑÇ Íá ˜ÑÏ. Èå ØæÑ ãËÇá ÈÇíÏ ãÔ˜áÇÊãÇä ÑÇ ÈÇ ˜ÔæÑåÇí åãÓÇíå æ ˜ÔæÑåÇí ÌåÇä Íá ˜äíã. ãÇ ÏÑ ÇäÒæÇ ÞÑÇÑ ÑÝÊåÇíã æ åÑ ÑæÒ åã ãÌÇÑí ÊäÝÓí ˜ÔæÑ ãÍÏæÏÊÑ ãíÔæÏ. ÏÑ ÓÇáåÇí ÇÎíÑ ÝÑÕÊåÇí ÔÛáí ÈÓíÇÑí ÇÒ Èíä ÑÝÊå ÇÓÊ. åÑäÏ ÈÚÖí ÇÒ ˜ÓÈæ˜ÇÑåÇ¡ ÏÑ í ÇÝÒÇíÔ ÞíãÊ ÇÑÒ æ ãÍÏæÏíÊ æÇÑÏÇÊ ÑæäÞ ÑÝÊåÇäÏ¡ ÈåÚäæÇä ãËÇá ÒãÇäí˜å ÇÑÒ ÑÇä æ æÇÑÏÇÊ ÓÎÊ ãíÔæÏ¡ ÊæáíÏ áæÇÒã ÎÇäí ÏÑ ˜ÔæÑ ÑæäÞ ãííÑϺ ÇãÇ ÊæáíÏ áæÇÒã ÎÇäí åã Èå ÞØÚÇÊ æÇÑÏÇÊí äíÇÒ ÏÇÑÏ æ ÇÑ Çíä ÞØÚÇÊ ÊÇãíä äÔæÏ æ Èå ʘäæáæŽíåÇí ÑæÒ ÌåÇä ÏÓÊÑÓí äÏÇÔÊå ÈÇÔíã ÈÇ ˜ÇåÔ ˜ãí æ ˜íÝí ÊæáíÏÇÊ ÏÇÎáí ãæÇÌå ÎæÇåíã ÔÏ¡ ÑæÒÈåÑæÒ ÇÒ ÈÇÒÇÑ ÑÞÇÈÊí ÏäíÇ ÏæÑÊÑ ãíÔæíã æ äåÇíÊÇ ÈÇíÏ ÔÇåÏ ÊÚØíáí ÈÓíÇÑí ÇÒ æÇÍÏåÇí ÊæáíÏí ÈÇÔíã. ÏÑ ãÌãæÚ Çíä ÔÑÇíØ ÈÓíÇÑí ÇÒ ÇÝÑÇÏí ÑÇ ˜å Èå ÓÑãÇíåÐÇÑåÇí ÎáÇÞÇäåÇí åã Ý˜Ñ ãí˜ääÏ Èå ÇÍÊíÇØ æ ÕÈÑ ÏÚæÊ ãí˜äÏ íÚäí ÎíáíåÇ ãäÊÙÑäÏ ÈÈíääÏ ÏÑ ãÇååÇí ÂíäÏå å ÇÊÝÇÞí ÎæÇåÏ ÇÝÊÇÏ. ÓÇáåÇ Èå ÏäÈÇá ÇÓÊÞáÇá ÓíÇÓí æ ÇÞÊÕÇÏí ÈæÏåÇíã¡ æáí ÍÇáÇ ãäÊÙÑíã ÈÈíäíã ÇäÊÎÇÈÇÊ ÑíÇÓÊ ÌãåæÑí ÂãÑí˜Ç å ÎæÇåÏ ÔÏ! Èå ÏäÈÇá ÇÓÊÞáÇá ÇÞÊÕÇÏí ÈæÏíã æáí ÚãáÇ ÎæÏãÇä ÑÇ ÑÝÊÇÑ åÒíäååÇí Óäíä ÊäÔ ÈÇ åãÓÇíÇä æ ÌåÇä ˜ÑÏåÇíã¡ ÈÏæä ËÈÇÊ æ ÔãÇäÏÇÒ ÑæÔä¡ Çíä˜å Ý˜Ñ ˜äíã ÓÑãÇíååÇ ÏÑ ÇíÑÇä ÏÑ ÝÚÇáíÊåÇí ÊæáíÏí æ ÇÔÊÛÇáÒÇ Èå˜ÇÑ ÎæÇåäÏ ÇÝÊÇÏ¡ ãäØÞí äíÓÊ. ÂãÇÑåÇíí ãäÊÔÑ ÔÏå ˜å äÔÇä ãíÏåÏ ÇíÑÇäíåÇ ÈÒÑÊÑíä ÎÑíÏÇÑÇä ÎÇäå ÏÑ Êјíå åÓÊäÏ. Èå ÇÔ˜Çá ãÎÊáÝ ÓÑãÇíååÇ ÇÒ ÇíÑÇä ÝÑÇÑ ãí˜ääÏ æ Èå ÌÇíí ãíÑæäÏ ˜å ÇÍÓÇÓ ÇãäíÊ ÈíÔÊÑí ÏÇÑäÏ. ÈÑÇí Çíä˜å ÈäÇååÇ Èå ÓÑãÇíåÐÇÑí¡ ÇÝÒÇíÔ ÊæáíÏ æ ÇÔÊÛÇá ÑÇíÔ íÏÇ ˜ääÏ¡ ÈÇíÏ ËÈÇÊ ÇíÌÇÏ ˜äí㺠ËÈÇÊ ÏÑ ÑæÇÈØ ÈíäÇáãááí æ ÂÑÇãÔ æ ËÈÇÊ ÏÑ ÏÇÎá. ÏÑ ÏÇÎá ˜ÔæÑ ˜Ôã˜ÔåÇ¡ äÈæÏ ÊÝÇåã ãíÇä ÞæÇí ÓåÇäå æ ÚÏã ÊÝÇåã ãíÇä äåÇÏåÇí ãÎÊáÝ ãæÇÒí¡ äÑÇäí ÕÇÍÈÇä ˜ÓÈæ˜ÇÑ ÑÇ ÇÝÒÇíÔ ÏÇÏå æ ÔÑÇíØ ÑÎØÑí ÑÇ ÈÑÇí ÓÑãÇíåÐÇÑí ÇíÌÇÏ ˜ÑÏå ÇÓÊ.

چگونه بايد آثار تحريم و کرونا را از مشاغل و فرصت‌هاي اشتغال دور نگه داشت؟

غيرممکن است که تحريم و کرونا را از کسب‌وکارها دور نگه داريم، وقتي بحراني رخ مي‌دهد، معمولا نمي‌توان با استفاده از سازوکارهاي معمول و رايج، مشکل بحران را حل کرد.‌ غالبا سازوکار دروني‌ براي رفع بحران وجود ندارد؛ که اگر داشت جلوي بروز بحران را مي‌گرفت يا خيلي سريع آن را از بين مي‌برد. به همين دليل، با تداوم وضع موجود، هيچ سازوکاري در ايران وجود ندارد که بتواند شرايط را تغيير دهد. به سخن ديگر، نمي‌توانيم کرونا و اثر منفي آن بر کسب‌وکارها را از بين ببريم؛ ولي مي‌توانيم تا حدودي اين بحران را مديريت کرده و از عرصه‌هاي پرخطر به بخش‌هاي کم‌خطر هدايت کنيم. براي کنترل و ريشه‌کن کردن ويروس کرونا بايد شرايط درماني و بهداشتي جديدي ايجاد کنيم. در مورد تحريم هم همينطور است، به هيچ وجه نمي‌توانيم مشکلات ناشي از تحريم‌ها را حل کنيم. درست است که توليد برخي از بنگاه‌ها به دليل کمبود ارز و محدود شدن واردات رونق گرفته، ولي اثر تحريم‌ها بر اقتصاد ايران در کل منفي و قابل توجه است. چون تجارت بين‌الملل مي‌تواند منافع بسيار بزرگي براي کشورهاي در حال توسعه داشته باشد، يعني با استفاده از تکنولوژي و دانشي که در دنيا خلق شده، مي‌توان کالاهاي جديد و باکيفيت بهتر توليد کرد. وقتي همه‌ راه‌ها بسته مي‌شود، قطعا کشور قادر به رقابت‌ با جهان نيست و نمي‌تواند رفاه مردمش را، در مقايسه با کشورهايي که ارتباط بين‌المللي خوبي دارند، فراهم کند.

وعده‌هاي زيادي براي کمک به کسب و کارها و اعطاي بيمه بيکاري و ديگر موضوعات حمايتي داده شده،‌ اما خيلي عملياتي نشده است، اينگونه عمل‌ها چه عکس‌العملي را در بازار کار سبب مي‌شود؟

تا جايي که من در جريان هستم ‌دولت پيشنهاد کرده بود به ازاي هر يک نفر بيمه شده در بنگاه‌ها مبلغي به آنها وام بدهد، اين ميزان وام براي بنگاه‌هاي متوسط و کوچک عددي ناچيز بوده و انگيزه جدي ‌براي سرپا نگه‌داشتن و رشد توليد ايجاد نکرده است. اکثر کسب‌وکارها نسبت به ناچيز بودن حمايت‌هاي دولتي گلايه‌هايي دارند. پوشش بيمه بيکاري بسيار محدود است. با وجود بيش از سه ميليون نفر بيکار، بيمه بيکاري، براي حدود 300 هزار نفر پرداخت مي‌شود. چراکه براساس قانون کسي مي‌تواند از بيمه بيکاري استفاده کند که شش ماه حق بيمه پرداخت کرده باشد. ‌بسياري از کارفرمايان، براي فرار از پرداخت حق بيمه، در فاصله‌هاي زماني کوتاه نيروي کار عوض مي‌کنند. بسياري از کارفرمايان در بنگاه‌هاي کوچک کارکنان خود را بيمه نمي‌کنند. به همين دليل بعد از شيوع کرونا سازمان تامين اجتماعي موافقت کرد که هر کسي حتي اگر يک ماه حق بيمه پرداخت کرده باشد، مي‌تواند از بيمه بيکاري استفاده کند. در پي اين تغيير قانون، در دوره کوتاهي 800 هزار نفر درخواست بيمه بيکاري کرده و حدود 700 هزار نفر براي مدت سه ماه بيمه‌ بيکاري دريافت کردند. ولي شرايط دوباره به وضعيت قبلي، يعني تعلق گرفتن بيمه بيکاري به کمتر از 10 درصد بيکاران برگشت. پس چه بنگاه‌ها و چه شاغلاني که کارشان را از دست داده بودند،‌ کمک‌هاي بسيار محدودي دريافت کردند؛ ولي وضعيت افرادي که اصطلاحا در مشاغل غيررسمي‌ جذب شده‌اند، بسيار بدتر است؛ چون اين گروه زير پوشش بيمه قرار ندارند و نمي‌توانند بيمه بيکاري دريافت کنند. بخشي از شاغلان غيررسمي در زمره‌ اقشار متوسط‌الحالي هستند که از هيچ سازمان يا بنگاه‌ خيريه کمکي دريافت نمي‌کنند. در صورتي که به افراد به‌شدت فقير ممکن است کمک‌هايي اعطا شود. پس اقشار متوسطي که يا بيمه بيکاري نداشته‌اند، يا هزينه‌هاي زندگي‌شان بسيار بالاتر از بيمه بيکاري بوده، يا در‌آمد‌شان شديدا کاهش پيدا کرده، در شرايط تورمي‌ کنوني بيشترين فشار را تحمل مي‌کنند. دولت پيش از شيوع کرونا هم ‌توان تامين هزينه‌هاي جاري خود را نداشت؛ در شرايط کنوني، با فشار کشنده افزايش هزينه‌ها مواجه شده در حاليکه درآمدهاي عمومي به اشکال مختلف کاهش پيدا کرده است.

با توجه به شرايط اقتصادي، کاهش ارزش ريال در مقابل ساير ارزها، بسياري از نيروهاي جوان، حاضر به کارگري در کشورهاي همسايه هستند، آيا اين اتفاق مي‌تواند به مهاجرت گسترده و به خطر افتادن آينده بازار کار ايران دامن بزند؟

به‌نظر من، خروج نيروهاي نخبه از کشور آسيب جدي‌ به اقتصاد کشور وارد نمي‌کند به اين دليل که اقتصاد ما پويايي کافي براي ايجاد تقاضا براي افراد نخبه ندارد. بخش بزرگي از تحصيلکرده‌هاي ايراني با داشتن مهارت‌هاي بالا علاقمندند که استاد دانشگاه بشوند؛ در حاليکه دانشگاه‌ها عموما با مازاد نيروي استاد مواجه هستند و براي بسياري از فارغ‌التحصيلان در دانشگاه‌هاي کشور فرصت شغلي وجود ندارد. ماندن گروهي از تحصيلکردگان در ايران، زماني که تقاضايي براي آنها وجود ندارد، بار مضاعفي بر دوش خانواده‌ها تحميل مي‌کند و خود افراد فارغ‌التحصيل دچار افسردگي و نارضايتي شديد مي‌شوند. به‌نظر مي‌آيد مهاجرت مجرايي است تا اين نيروي مازاد را از ايران خارج کند. از طرف ديگر، بحث کمبود نيروي کار ساده مطرح است. به‌عنوان مثال اگر شهرداري تهران نيروي افغانستاني نداشته باشد، براي نظافت شهر قطعا دچار مشکل خواهد شد. اگر اقتصاد ما پويايي داشته باشد و از تنگناهاي کنوني خارج شود، همين نيروي کار متخصص يا نيمه‌متخصص مهاجر مي‌تواند به کشور برگردد يا به رونق اقتصادي کشور خدمت کند. اينگونه نيست که ايران از اين مهاجرت‌ها زيان ببيند، در صورتي‌که اقتصاد ما پويا باشد شرکت‌ها و نيروهاي متخصصي که در کشورهاي اروپايي، آمريکا و کانادا کار مي‌کنند، مي‌توانند همکاري‌هاي بسيار سودمندي با ايران داشته باشند. باور نمي‌کنم مهاجرت در اين شرايط که ما تقاضاي کافي براي نيروي کار خودمان نداريم به زيان کشور باشد.