سرنوشت برجام بعد از اکتبر چه خواهد شد
آرمان ملي- اميد کاجيان: چيزي تا اکتبر نمانده؛ همان مهرماه. زماني که طبق توافق هستهاي بايد تحريمهاي تسليحاتي ايران به پايان ميرسيد. اما از زمان برجام تا به امروز اتفاقات زيادي افتاده است. آمريکا از آن خارج شد، چند مرحله تحريم عليه ايران وضع کرد. بعد از به نتيجه نرسيدن مسائلي مثل سوئيفت اروپايي و اينستکس به عنوان راهکارهاي اروپايي، ايران پنج گام کاهش تعهداتش به برجام را برداشت. در پايان اين گامها، اروپا به آمريکاييها بيشتر از هر زمان ديگري نزديک شدند، نتيجه اين همگامي باعث تصويب قطعنامه شوراي حکام عليه ايران شد. از سويي اروپا مشخصا اعلام کرد که فعلا امکان لغو تحريمهاي تسليحاتي تا سال 2023 امکانپذير نيست. در همين ميان آمريکا پيشنويس يک قطعنامه را به سازمان ملل ارائه داد و به دنبال آن بود که از اين طريق تحريمهاي تسليحاتي عليه ايران را براي مدتي نامعلوم تمديد کند. البته مقامات کشورمان لازمه اينکه تحريمهاي تسليحاتي ايران برخلاف مفاد برجام در ماه اکتبر برداشته نشود و آمريکا به هدفش دراين زمينه برسد را حضور آمريکا در برجام و طرح شکايتش از طريق مکانيسم برجام ميدانستند و ازهمين رو تلاش دولت ترامپ براي جلوگيري از لغو اين تحريمها را غيرممکن ارزيابي ميکردند، موضوعي که آمريکا آن را نفي کرده و بيان داشته به عنوان يک کشور عضو دائم شوراي امنيت ميتواند نه به برجام بلکه به قطعنامه 2231 استناد کرده و با اثبات عدم پايبندي ايران به اين قطعنامه به مقصود خود که جلوگيري از لغو اين تحريمها عليه ايران است، برسد. آمريکا به دنبال اين است که تحريمها بهطور نامحدود باقي بماند ولي در واقعيت به نظر ميآيد که فعلا براي آنها همين که تا اکتبر تحريمها رفع نشود کافي است. البته ممکن است در ادامه مثلا لفظ نامحدود به بيست سال تبديل يا اينکه براي نوع ارسال تسليحات به ايران، محدوديت گذاشته شود، يعني همه تسليحات منع نشود. يا کشورهاي خاصي براي خريد تسليحات تعيين يا ناظري براي خريد و فروش تسليحات، تعيين شود، يعني ايران هرگاه خواست تا اسلحه بفروشد و بخرد از طريق شوراي امنيت و کميسيون ناظر اين کار را انجام دهد. اينها همه چيزهايي است که ممکن است درباره لغو تحريمهاي تسليحاتي تا اکتبر مشخص شوند.
راهکارهاي تند
از سويي برخلاف تصورات قبلي جو بايدن رقيب دونالد ترامپ نيز بارها به طرق مختلف اعلام داشته که حتي با روي کار آمدن وي قرار نيست برجام کمافيالسابق ادامه داشته باشد بلکه لازمه تداوم برجام مذاکرات و توافقات بزرگتر و تکميليتر است اين بدان معنا بود که حتي بدون روي کارآمدن ترامپ هم نبايد توقع داشت تا عين توافق هستهاي اجرا شود. در ميان همه اين اتفاقات ظريف هم در نامهاي به مسئول سياستهاي خارجه اروپا جوزف بورل مينويسد که خواهان راهاندازي مکانيسم ماشه براي طرح شکايت از اروپاست. از سويي در داخل ايران از جمله مجلسنشينان، موارد مقابلهاي بعضا تندي را در نظر گرفتهاند که هريک از آنها از ديد طرف مقابل ما، به معناي پايان برجام تلقي ميشود. يکي از جديترين اين راهکارها که بارها در مورد آن سخن گفته شده توقف اجراي پروتکل الحاقي مربوط به محدوديت هستهاي است، موضوعي که به معناي اعمال محدوديت براي دسترسي آژانس بينالمللي انرژي اتمي به تاسيسات هستهاي ايران است. نکته ديگري که بسياري آن را بينهايت اقدام خطرناکي ارزيابي ميکنند موضوع خروج ايران از انپيتي است. خروج تهران از پيمان منع گسترش سلاحهاي هستهاي به معناي بهانهاي براي ساير کشورهاست تا بگويند ايران به دنبال تسليحات هستهاي ميگردد. برخي هم به عنوان گام ششم در کاهش تعهدات برجامي موضوع افزايش سطح غنيسازي اورانيوم و بازگشت ايران به غنيسازي 20 درصدي را مطرح ميکنند و عدهاي هم خروج ايران از برجام را اعلام ميکنند. اين در حالي است که از ديدگاه دولت هيچيک از اين راهکارها در نهايت کمکي به حل مشکلات فعلي نميکند و بهانهها را براي اعمال فشارهاي بيشتر عليه تهران فراهم ميسازد. ايران در معرض يک دوراهي است يا بايد با توجه به آنکه عايدي از برجام نداشته است، راهکارهاي قهريه عمدتا گروههاي تندرو را برگزيند يا به دنبال حداقلها براي بقاي برجام بگردد. از همين روست که بسياري ماه اکتبر را سرنوشت نهايي برجام ميدانند به اين معنا که اگر ايران به رفع تحريمهاي تسليحاتي برسد، برجام را بهرغم مسائلي چون تداوم تحريمهاي آمريکا و البته راه نيفتادن مسائلي مثل تبادلاتي مالي با اروپا و ترک شرکتهاي مختلف ادامه ميدهد. يعني به رفع تحريمهاي تسليحاتي براي ادامه برجام قناعت ميکند. اما آيا صرفا رفع تحريمهاي تسليحاتي ايران را به تداوم برجام بهرغم ساير مشکلات باقيمانده ترغيب ميکند؟ يا اگر اين اتفاق هم نيفتاد و تحريمهاي تسليحاتي بر سر جايش باقي ماند آن هنگام سرنوشت چه خواهد بود؟
تبعات خروج از ان پي تي
علي بيگدلي کارشناس مسائل بينالملل با تاکيد بر اينکه تحت هر شرايطي خروج ايران از NPT بهصلاح نيست چون اين موضوع تنها فضا را بر ما تنگتر خواهد کرد به «آرمان ملي» ميگويد: چه تحريمهاي تسليحاتي لغو بشوند چه نه، ايران بايد تا رسيدن نقطه نهايي انتخابات آمريکا، برجام را ادامه دهد و بگذارد تا سرنوشت حکومت آمريکا مشخص شود. وي ادامه ميدهد: اگرچه شايد باوجود بايدن هم شکل برجام عوض شود اما مطمئنا تعاريف ترامپ و بايدن از توافق هستهاي با ايران متفاوت است. بنابراين براي خروج از برجام يا انپيتي تهران بايد تا انتخابات آمريکا صبر کند زيرا در غير اين صورت آن موقع با روي کار آمدن بايدن هم هيچ کاري نميتوان کرد. البته بايدن شايد به فکر اين است تا بسياري از محدوديتها را به جاي 2025 به 2050 برساند. يکي از دلايل توافق اخير ايران با چين هم براي پرکردن فضاي شانس و بدشانسي در ارتباط با آينده آمريکاست. بيگدلي ميگويد: در هر صورت آمريکا در قطعنامه لغو رفع تحريمهاي تسليحاتي ناکام بود و قطعا چنين چيزي هم از سوي روسيه و چين وتو خواهد شد. اما هر واکنش ايران عليه برجام بهويژه مانند خروج از انپيتي مسائلي ايجاد خواهد کرد. بيرون رفتن از برجام تاثير چنداني ندارد اما احياي آن را سخت خواهد کرد.
