چه عاملي ساخت واکسن کرونا را دشوار کرده است؟

صنعت داروسازي جهان در حالي با جاه‌طلبي و سرمايه‌گذاري هنگفت به دنبال ساخت واکسن عليه بيماري کوويد19 است که اين پروژه‌ها همچنان به نتيجه ملموسي نرسيده و ابهامات زيادي در اين زمينه وجود دارد. نشريه هاندلز بلات در گزارشي به روند ساخت واکسني براي بيماري همه‌گير کوويد19 پرداخت و نوشت: جهان به شدت در انتظار واکسن عليه اين بيماري است و در حالي که شرکت‌هاي بزرگ ميليارد‌ها دلار سرمايه‌گذاري مي‌کنند و سياستمداران براي دسترسي به واکسن هاي بالقوه در حال رقابت هستند‌، هنوز مشخص نيست که کدام يک از اين واکسن ها واقعا موفق مي‌شود. براساس گزارش‌هاي سازمان جهاني بهداشت (WHO) شرکت‌ها و موسسات تحقيقاتي در سراسر جهان اکنون در حال کار روي 124 پروژه واکسن هستند. اما بخش اعظم اين پروژه‌ها هنوز در مرحله اوليه قرار دارد. اکنون تنها 10 مورد از اين واکسن‌ها در مرحله آزمايشات باليني قرار دارند. اين بدان معناست که آنها روي افراد آزمايش شده اند. با اين حال نتايج کلينيکي ملموس براي کوتاه‌مدت است و با وجود اميدوار‌کننده بودن اولين داده‌ها، هنوز هم نمي توان به کارايي آنها مطمئن بود. به عنوان مثال اولين اطلاعات از سوي شرکت‌هاي بيوتکنولوژي Moderna و Cansino Biologics در چند روز گذشته ارائه شده است. اين دو شرکت پيشرفته‌ترين پروژه‌هاي واکسن را در اين زمينه به اجرا در‌مي‌آورند. در ابتداي هفته گذشته، شرکت مدرنا که با همکاري موسسه ملي بيماري‌هاي عفوني آمريکا (NIAID) فعاليت مي‌کند، با داده‌هاي اوليه مثبت براي هشت نفر از 45 بيمار مورد آزمايش، توجه افکار عمومي را به خود جلب کرد. طبق گفته اين شرکت آمريکايي‌، افراد آزمايش شده پاسخ ايمني مناسب به اندازه افرادي که به ويروس کرونا آلوده شده بودند، داشتند. اکنون کارشناسان واکسن در مجله «استت نيوز (Statnews) نسبت به داده‌هاي مدرنا اظهار ترديد مي‌کنند. به گفته آنها معناداري نتايج بسيار ضعيف است، زيرا داده‌ها فقط شامل چند موضوع آزمون است و تا به امروز ، جزئيات بيشتري - مانند غلظت آنتي‌بادي، سن افراد مورد آزمايش و پارامترهاي مقايسه‌- منتشر نشده است. در عين حال اين واقعيت که شرکت مدرنا بلافاصله از صعود قيمت اوليه براي قرار دادن سهام جديد در بازار با قيمت بيش از 3/1 ميليارد دلار سود برد، باعث بدبيني بيشتر شد. با اين وجود مدير شرکت بيوتکنولوژي ايالات متحده در طول آخر هفته از «آنتوني فاوسي» رئيس NIAID حمايت کرد. وي به سي ان ان گفت: حتي اگر تعداد آزمايش شوندگان محدود باشد‌، اين خبر خوبي است زيرا يک مانع مهم در توليد واکسن از بين رفته است. شرکت مدرنا پيش از اين تأييد يک مطالعه بزرگ‌تر در فاز دوم را دريافت کرده و قصد دارد يک مطالعه گسترده تر را براي واکسن خود (mRNA1273) تا دو ماه ديگر آغاز کند. اين واکسن مبتني بر اسيدهاي نوکلئيک، يک فناوري در عين حال آزمايش نشده است که از لحاظ تئوري نويد توسعه سريع و توليد آسانتر داروها و واکسن‌ها را مي‌دهد. شرکت‌هاي بيوتکنولوژي آلماني Biontech و Curevac نيز با استفاده از همين فناوري روي واکسنهاي بالقوه کوويد19 کار مي‌کنند. Biontech اولين آزمايشات باليني را در ماه گذشته با همکاري شريک آمريکايي Pfizer آغاز کرد و اميدوار است که داده‌هاي اين مطالعه را در اواخر ماه بعد ميلادي ارائه کند. با اين حال Curevac قصد دارد آزمايش‌هاي باليني را در اوايل تابستان آغاز کند و ظاهراً براي تحقق اين برنامه در تلاش است. به گفته «کلاسو سيشوتک» رئيس موسسه «پل ارليش» همکار اين پروژه، پيش‌بيني مي شود که آزمايش‌هاي باليني بيشتر با واکسن هاي احتمالي در هفته هاي آتي امکان‌پذير باشد. اين موسسه همچنين يک پروژه از مرکز تحقيقات بيماري‌هاي عفوني آلمان (DZIF) بين داوطلبان دارد که آزمايشان باليني مي‌تواند طي ماه‌هاي آينده آغاز شود. در اين ميان، واکسن آزمايشي که شرکت بيوتکنولوژي چيني Cansino Biologics در حال توسعه آن با همکاري موسسه بيوتکنولوژي پکن است، بيشتر از پروژه‌هاي ياد شده در حال پيشرفت است. دانشمندان اين شرکت اولين داده‌ها را در آخر هفته از مجموع 108 بيمار که در مرحله نخست‌مطالعه قرار داشتند‌، منتشر کردند. آنها هر چند تصويري مطمئن ارائه کرده‌اند، اما نتيجه هنوز هم با عدم‌قطعيت‌هاي قابل‌توجهي روبه‌رو است. اين واکسن به خوبي تحمل مي‌شود و اثرات ايمني واضحي در قالب آنتي‌بادي‌ها و پاسخ ايمني سلولي در اکثر شرکت‌کنندگان، آن هم 28 روز پس از واکسيناسيون نشان مي‌دهد. بنابراين ادامه پروژه ارزشمند است. انتظار مي‌رود مطالعه مرحله دوم داده‌هاي تحقيق را کامل کند. اين در حالي است که داده‌هاي باليني تا به امروز اطلاعاتي در مورد چالش‌هاي مهم اين پروژه ارائه داده‌اند. زيرا محصول Cansino يک واکسن mRNA نيست بلکه يک واکسن به اصطلاح وکتور است. در اين مورد‌، محققان از آدنوويروس نوع 5 اصلاح شده و غير‌قابل تکرار (Ad5) استفاده مي‌کنند که در آن ترتيب ژن براي پروتئين ويروس کرونا درج مي‌شود. هدف اين است که از اين طريق دفاع ايمني در مقابل کرونا را فعال کنند. با اين وجود يکي از مشکلات اين است که آدنو ويروس‌ها هر چند معمولاً بي‌ضرر هستند‌، اما آنها نيز ناشناخته نيستند. افراد زيادي در معرض اين نوع ويروس قرار گرفته و نسبت به آن مصونيت ايجاد کرده‌اند. اين امر به نوبه خود مي‌تواند بر عملکرد آنها به عنوان ابزار انتقال تأثير بگذارد. اين مطالعه نشان داده است که ايمني AD5 موجود مي‌تواند بر ثبات پاسخ واکسن تأثير منفي بگذارد. علاوه بر اين ترديد وجود دارد که ويروس‌هاي آدنو-5 مي‌توانند با کمک ويژه‌اي از طريق فعال‌سازي ويژه سلول‌هاي - انساني‌، بيماري نقص ايمني (HIV) را تحت شرايط خاص تحريک کنند. حتي اگر اين فرض ضعيف باشد‌، بايد در مطالعات بعدي به اين سوال پاسخ داد.