کرونا رفتنی است؛ تبعاتش را دریابیم

اگر چه ويروس کرونا با وجود اثرگذاري مخربش بر سلامت جسم و روان و همچنين بر اقتصاد تبديل به بحراني شده است که به اعتقاد جامعه‎شناسان همانند همه بحران‎ها ماندني نيست‌، ولي تبعات آن در صورت بي‌توجهي کنوني مي‌تواند تا سال‌ها در جامعه ماندگار شود. اين روزها کشور، درگير ميهمان ناخوانده‌اي است که اقشار مختلف را در مشاغل مختلف، تحت‌تاثير قرار داده است. اگرچه برخي رده‌هاي شغلي و اجتماعي بيشتر در معرض آسيب قرار دارند اما در يک رفتار اجتماعي، آحاد جامعه براي مبارزه با اين بيماري، مبارزه مي‌کنند. از برپايي کمپين‌هاي دست دادن ممنوع تا ممنوعيت سفر، در خانه مي‌مانيم تا ممنوعيت ديد و بازديد در نوروزي که در انتظارش هستيم. به گزارش ايرنا، دستفروشي در برخي شهرها ممنوع شده و ساعات کاري برخي مشاغل هم کاهش يافته، افرادي که اين روزها بايد در تکاپوي نوروز بودند حالا در خانه‌هاي خود نشسته‌اند و نکات بهداشتي را رعايت مي‌کنند تا مبتلا به ويروس کرونا نشوند. کاهش درآمدها و کاهش رفت‌و‌آمدها، خانه‌نشيني و مواردي از اين دست ممکن است افراد را تحت‌فشارهاي رواني قرار دهد، اما در شرايط بحران چه بايد بکنيم. دولت و مردم هر کدام در اين وضعيت، چه نقشي بر عهده دارند آيا دولت بايد به تنهايي بحران را مديريت کند يا نيازمند تعامل مردم و دولت هستيم.

هيچ بحراني تداوم ندارد

يک جامعه‌شناس اظهار کرد: در جامعه هيچ‌پديده‌اي فردي نيست و همه چيز در بستر اجتماعي تعريف، تبيين، اجرا يا نقد مي‌شود حتي اگر اين پديده يک بيماري غيرواگير باشد. خديجه غزاني در گفت‌و‌گو با ايرنا با بيان اينکه سلامتي امري اجتماعي است و وقتي از يک نفر به نفر دوم تسري مي‌يابد يعني فعلي جمعي رخ داده است و نياز به ورود نهادهاي اجتماعي است، افزود: اما نکته اينجاست که برخي از پديده‌ها در دايره بحران قرار ندارند و واکاوي و کارشناسي آنها بسته به زمان نيست و توجه به متغير زمان در آن چندان ضرورتي ندارد اما برخي پديده‌هاي اجتماعي در دايره بحران قرار دارند و وابسته به زمان هستند به‌نحوي که گاهي ثانيه‌ها هم اهميت مي‌يابند. وي با بيان اينکه بيماري کرونا از آن دسته امور اجتماعي است که اگرچه اجباري بر ما حادث شده است، گفت: اما جبري بودن آن به معناي تحمل آن نيست بلکه به معناي حل آن در سريع‌ترين زمان ممکن است به نحوي که منتج به اتمام و شکسته شدن آن باشد. غزاني با اشاره به اينکه کرونا همان متغير مداخله‌گر است که کارکرد جامعه را دچار خلل ساخته است، تصريح کرد: وقتي بعد سلامتي به مخاطره بيفتد ناخودآگاه ارکان ديگر را متاثر مي‌سازد اما به همان اندازه، بقيه ارکان نيز موظف به برگرداندن کارکرد مثبت اين جزء هستند و مي‌توانند کمک‌کننده باشند. وي با بيان اينکه مردم به عنوان مهمترين رکن يک جامعه نقش بسزايي در ثبات جامعه دارند، ادامه داد: در شرايط فعلي که کرونا ثبات جامعه را خدشه‌دار کرده است مردم اولين و آخرين کمک کننده در زنجيره امداد هستند و مسئولان تنها تسهيل‌گران فرآيند ثبات بخشي به جامعه‌ محسوب مي شوند.

تغيير سبک زندگي شخصي

اين جامعه‌شناس خاطرنشان کرد: نگاهي اجمالي به فرآيند رفتاري مردم از ابتداي بروز کرونا تا به امروز نشان مي‌دهد اگرچه در زمان پنهان بودن اين بيماري، آرامش بيشتري بر جامعه حاکم بود اما اين بيماري همچون جاسوسي ماهر کار خود را انجام داد و اينک نه به واسطه‌ اعلام رسمي کرونا بلکه به دليل گرفتار شدن افراد بسياري، بر زندگي مردم سايه افکنده است و آنچه در اين شرايط مي‌تواند سايه سنگين اين بيماري را سبک کند صرفا تغيير در سبک زندگي شخصي در بستر اجتماع است. وي ادامه داد: اينکه گفته مي‌شود سبک زندگي شخصي در بستر اجتماع، يعني همه ما حريم شخصي ويژه خودمان را داريم اما وقتي در اجتماع قرار مي‌گيريم ديگر آن فعل يک فعل فردي نيست؛ بلکه فعلي فردي با بازگشت نتيجه به جامعه است در واقع همان آداب و رسوم و مناسک. غزاني توضيح داد‌: اينکه اگر امروز براي عده بسياري از مردم تغيير سبک زندگي سخت يا حتي غيرممکن شده است به آن دليل است که با وجود بحران‌هاي متعددي که در طول سال ها پشت سر گذاشتيم هرگز شيوه صحيح و درست رفتاري در بحران به عنوان يک مهارت فردي و اجتماعي را نياموخته‌ايم و در اين زمينه علاوه بر خود ما به عنوان مردمي که کمتر آموزش را برمي‌تابيم‌، هم رسانه‌ها و هم سيستم آموزشي و به نوعي نهادهاي حاکميتي دخيل هستند. وي با اظهار اينکه کرونا در حال تغيير دادن سبک زندگي شخصي ماست‌، افزود: شايد هيچ وقت در اذهان بدبينانه‌ترين افراد هم نمي‌گنجيد که روزي دست ندادن، دست شستن، در آغوش نگرفتن و اين افعال عادي روزمره شخصي به عنوان يک تابوي رفتاري معرفي شود که تمکين نکردن از آن، سلامت جان را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد. حتي فعلي چون سفر رفتن که تا قبل از دوم اسفند به عنوان امري عادي و حتي توصيه شده تلقي مي‌شد‌، امروز به عنوان يک کژرفتاري اجتماعي شناخته مي‌شود که تمکين نکردن از آن، توجه نکردن به هشدارهاي سفر نرفتن ما را به افرادي ضد‌اجتماعي مبدل مي‌سازد. اين جامعه‌شناس با بيان اينکه بي‌توجهي‌هاي قبلي به مهارت‌آموزي‌، امروز چالشي براي عموم جامعه از افراد عادي تا خاص تبديل شده است، گفت‌: تمکين به تابوهاي رفتاري نوپديد توسط عده‌اي جدي و توسط برخي ديگر به مثابه يک شوخي اجتماعي تلقي شده است‌، اما قطعا تمکين نکردن، دوام چنداني ندارد زيرا زماني که بيماري به يک‌باره اوج مي‌گيرد و هيچ خانواده‌اي را در امان نگذارد همگان پي خواهند برد. اگر در سبک رفتاري و زندگي، تغييرات عمده ايجاد نشود نخستين نفري که ضربه خواهد ديد خودشان خواهند بود و شايد پس از سال‌ها بحران‌هاي مختلف که مسئولان در صدر انتقادات بودند اين خود مردم خواهيم بود که در راس نقد قرار خواهند گرفت و در سرعت مهار اين بيماري تاثير خواهند گذاشت.

تاثير بلندمدت بر کسب و کار

غزاني با اعلام اينکه تاثير کرونا بر کسب و کار و اقتصاد بي‌شک طولاني‌مدت خواهد بود، ادامه داد: در نظام اجتماعي اگرچه همه ارکان در نظم بخشي به جامعه موثرند اما چنانچه سلامتي افراد تامين نباشد چه انتظاري جهت بهبودي کسب‌و ‌کار خواهيم داشت؟ البته در اين دغدغه‌مندي، دولت در راس است و براي جبران عقب‌ماندگي‌هاي اقتصادي اگر طرح‌ها و لوايح مناسبي را ارائه ندهد پيامدهاي اقتصادي کرونا به چالش اساسي بدل خواهد شد؛ هرچند بخشودگي‌هاي مالياتي، تاخير در بازپرداخت اقساط تسهيلات بانکي و اقداماتي از اين دست مي‌تواند به صورت کوتاه مدت التيام بخش باشد، اما کافي نيست و نيازمند درايت و تدبير بيشتري است. اين جامعه‌شناس با بيان اينکه مردم بدانند در ساختارهاي اجتماعي هيچ بحراني تداوم ندارد، گفت: اگرچه بحران، خساراتي خواهد داشت اما اگر تغييرات را برتابيم به سرعت زندگي به روال عادي خود باز مي‌گردد.

توجه جدي به سلامت روان

يک روانشناس باليني هم در گفت‌و‌گو با ايرنا اظهار کرد: سلامت روان ارتباط تنگاتنگي با عملکرد سيستم ايمني دارد و يک سيستم ايمني کارآمد مي‌تواند سد دفاعي خوبي براي عفونت‌هاي مختلف از جمله ويروس کرونا باشد که اين روزها نگراني اصلي جامعه است. مبينا شهرياري با بيان اينکه اگر مراقب سلامت روان خود باشيم از بخش‌هاي دارويي و غير‌دارويي کمک بگيريم و استرس را کاهش دهيم سيستم ايمني ما بهتر عمل مي‌کند و گام موثر براي کنترل عفونت کرونا است، افزود: اگر به دنبال محافظت از خود در برابر ويروس کرونا هستيم ارتقاي سلامت روان را جدي بگيريم. وي با اشاره به اينکه اغلب ما اين روزها يک استرس جمعي به نام بيماري اپيدمي ويروس کرونا را تجربه مي‌کنيم، گفت: اين اپيدمي باعث شده شغل ما دستخوش تغيير شود به‌ طوري که بسياري افراد، شغل خود را از دست داده و در تامين مايحتاج خانواده باز‌مانده‌اند. اين روانشناس با بيان اينکه همه اين مسائل فشارهاي رواني بالايي دارد، تصريح کرد: به ويژه افرادي که امور روزمره آنها با دستفروشي و کارگري مي‌گذشت اينها بيشتر دچار افسردگي شده و طبيعتا سيستم ايمني آنها هم ضعيف‌تر مي‌شود و بيشتر در معرض بيماري قرار مي‌گيرند. وي ادامه داد: اگر در قشر ضعيف جامعه دقت کنيم اين بحران کمرشکن و جبران‌ناپذير است، حمايتي بايد صورت گيرد و برنامه‌هايي اجرا شود تا حداقل کمي از مشکلات اين قشر کاهش يابد چون تاثير سوء خواهد داشت و اثر آن تا آينده هم باقي مي‌ماند. شهرياري با بيان اينکه روابط اجتماعي ما هم دچار تغييرات شده و رفت‌و‌آمدها مختل شده است، خاطرنشان کرد: افراد مختلف در ارزيابي خطر، به دليل تفاوت‌هاي ژنتيکي، زيستي، رفتاري و رواني، يکسان نيستند. وي با اشاره به اينکه بعضي افراد ميزان خطر را کمتر از آنچه وجود دارد تخمين مي‌زنند و برخي هم ميزان خطر را بيشتر از اندازه موجود تخمين مي‌زنند، ادامه داد: اين افراد در موقعيت اين‌چنيني، سطح بالايي از اضطراب را تجربه مي‌کنند، سيستم ايمني کارآمد ارتباط بسياري با آرامش رواني دارد، اضطراب مي‌تواند تهديد کننده سلامت روان باشد. شهرياري با بيان اينکه نمي‌توان با تفکرات جادويي، صورت مساله را پاک کرد يا اينکه مساله را شايعه دانست و موارد بهداشتي و هشدارها را رعايت نکرد‌، اظهار کرد: اما افرادي هستند که با وجود اينکه نکات بهداشتي را رعايت مي‌کنند سطح بالايي از اضطراب را تجربه مي‌کنند. کساني هستند که شخصيت‌هاي اضطرابي و سابقه وسواس دارند و ممکن است علائم جسماني بيماري را هم تجربه کنند. اين روانشناس ادامه داد: شايد براي ما هم اتفاق افتاده باشد که پيشاني خود را لمس کنيم که تب داريم يا نه، علائم تنفسي خود را چک مي‌کنيم و گاهي ممکن است سرفه و تصور کنيم علائم شروع کرونا است، به تدريج شايد علائم خودبيمار انگاري شکل گيرد.

درمان وسواس ذهني

وي با بيان اينکه در اين شرايط بايد نکات بهداشتي را رعايت کنيم، افزود: براي پيشگيري از وسواس ذهني، از پيگيري اخبار غيرضروري پرهيز کنيم چون ما را در موقعيتي قرار مي‌دهد که اضطراب افزايش مي‌يابد، حجم زياد اطلاعات ذهن ما را خسته و مضطرب مي‌کند، ذهن ما بايد آرام و خلوت باشد. شهرياري با اشاره به اينکه بايد مشغول فعاليت بالقوه لذت‌بخش باشيم که براي ما خوشايند است،‌گفت: اگر اهل کتاب خواندن هستيم مطالعه کنيم، گوش دادن به موسيقي موسيقي، تماشاي فيلم و موارد اين‌چنيني؛ افراد خود را مشغول فعاليت‌ها کنند. وي با بيان اينکه تمام موارد اضطرابي را روي کاغذ بنويسيم، تصريح کرد: در مورد استرس‌ها با کسي حرف بزنيم تا تننش کاهش يابد‌اگرچه اين صحبت کردن با افراد عادي مي‌تواند کمک‌کننده باشد اما اگر با افراد متخصص باشد بهتر و کارآمدتر است. اين روانشناس با اشاره به اينکه اگر در نهايت همه اين مسائل، باز هم به شکل فلج‌کننده‌اي عاجز شديم مي‌توان از متخصصان سلامت روان بهره برد، ادامه داد: بهره‌گيري ازخدمات بهداشت روان اثر مثبت ثابت شده‌اي بر روي سلامت جسم دارد. وي با بيان اينکه بحران، آسيب گسترش يافته‌اي است و در صورتي که به آن پاسخ داده نشود به تهديد تبديل شده و مي‌تواند باعث بروز آسيب به امنيت ملي يک کشور شود، افزود: مانند بحران کرونا که امروز به شکل وسيعي، بخش‌هاي مختلف جامعه را تحت تاثير قرار داده است. شهرياري با اشاره به اينکه از کرونا و از علل و شروع آن چيزي نمي‌دانيم و پيش آگاهي خوبي هم نداريم که بتوانيم مديريت بحران کنيم، خاطرنشان کرد: بحران کرونا از تعداد کشته‌ها گرفته تا بستري شدن افراد و قرنطينه شدن مردم و کمبود وسايل بهداشتي، بسته شدن مرزها، لغو صادرات و واردات و بسياري موضوعات اساسي مردم، تعطيلي مدارس و دانشگاه، لغو مراسم شادي و عزا، بيکاري افراد، گسترش فقر، قطع معاشرت خانوادگي و جمع‌هاي دوستانه و خانه نشيني که به مذاق هيچ‌کدام از ما خوشايند نيست کم کم همه اينها ما را مستعد مشکلات روحي و وراني همچون افسردگي مي‌کند. وي ادامه داد: بچه‌هايي که تا ديروز به مدرسه مي‌رفتند بسيار سخت است مدت زيادي در منزل بمانند و سالمندي که ساعتي را به قدم زدن در پارک مي‌گذراند ديگر آن را هم ندارد. شهرياري گفت: کاسب‌هايي که به اميد فروش شب عيد، اجناسي را خريداري کردند اما مردمي نيستند که خريد کنند يا حتي به بهار و تعطيلات عيد فکر کنند، کارمنداني که با استرس به محل کار خود مي‌روند و والديني که مجبور هستند از ديدار فرزندان و نوه‌هاي خود منع شوند. وي با بيان اينکه افزايش اين فشارها ممکن است افراد را به سمت رفتارهاي ناهنجار مانند خودکشي، اعتياد و دزدي سوق دهد، اظهار کرد: چون تحمل افراد اندازه دارد و شخصيت انسان‌ها در تصميم‌گيري متفاوت است، عده‌اي کنترل و در بدترين موقعيت، تاب‌آوري بالايي دارند‌ و برخي هم تحمل اين فشار رواني را ندارند، در اين شرايط نيازمند خودمراقبتي ويژه هستيم. شهرياري با اشاره به اينکه در اين شرايط بايد اعتماد ملي تقويت شود، افزود: تدبير درستي براي مهار کرونا و تنش‌هاي ناشي از آن صورت گيرد تا اميد مردم برگردد چرا‌که نااميدي مسيري به روان رنجوري است که آثارش را در زندگي تا مدت‌ها به‌جا مي‌گذارد.

حمايت اجتماعي عادلانه

اين روانشناس با تاکيد بر اينکه حمايت اجتماعي به شکل عادلانه انجام شود، گفت: وضعيت کارتن‌خواب‌ها و معتادان در شهر چه مي‌شود اينها هم نيازمند وسايل بهداشتي هستند چون اگر يک نفر از اينها وارد محله‌اي شود ممکن است ديگران را مبتلا کند. وي با بيان اينکه استرس منفي در حال افزايش در ميان مردم است، افزود: فشارها زياد و تجهيزات کم است، اين بحران را با خودمراقبتي حداقل در ميان خانواده خود کاهش دهيم. شهرياري يادآور شد: مسئولان جو رواني را آرام کرده و آگاهي مردم در زمينه کرونا را افزايش داده و آمار واقعي به مردم دهند تا بحران مديريت شود، بسياري از مردم هنوز اطلاعات کافي ندارند. يک مدرس دانشگاه به ايرنا گفت: دولت بايد براي ساماندهي به کسب و کار در شرايطي که بسياري از مشاغل به دليل شيوع کرونا تعطيل شده، اقداماتي را انجام دهد، تاخير در بازپرداخت اقساط مربوط به مشاغل، تخفيف جريمه‌هاي مالياتي، استفاده از ظرفيت دولت براي خريد مواد اوليه، مشاوره براي راه‌اندازي کسب و کار مجازي و تسهيل بروکراسي‌هاي اداري است که مي‌تواند مورد توجه باشد و دولت برخي موارد را در حال انجام است. مهدي باقري با بيان اينکه بخشي از جامعه که اکنون در رکود اقتصادي به سر مي‌برند، دستفروشان و فروشندگان در بازارهاي هفتگي هستند، افزود: اين افراد نه ساماندهي شده هستند و نه اينکه مي‌توانند از طريق فضاي مجازي و فروش الکترونيک به شغل خود ادامه دهند. وي تاکيد کرد: البته بايد آگاه باشيم که جلوگيري از ازدحام جمعيت، يکي از راه‌هاي کنترل ويروس کروناست.