کرونا چگونه بر سیاست خارجی ایران اثرگذار است؟

آرمان ملي - محمدحسين لطف‌الهي: جمهوري اسلامي ايران از آبان 1397 تحت شديدترين تحريم‌هايي قرار گرفت که تاکنون بر يک کشور اعمال شده است؛ تحريم‌هايي که براساس پيش‌بيني کارشناسان کاخ سفيد قرار بود به سرعت ايران را در وضعيتي فاجعه بار قرار دهد و توافقي را به تهران تحميل کند که براساس آن محدوديت‌هايي بر برنامه هسته‌اي، برنامه موشکي و سياست‌هاي منطقه‌اي جمهوري اسلامي اعمال شود. آغاز اين تحريم‌ها نيز همان‌گونه که پيش بيني مي‌شد، تأثير مخربي بر اقتصاد ايران داشت و مشکلاتي جدي به وجود آورد اما به مرور زمان دولت ايران توانست شرايط را کنترل کند و آن گونه که آمارهاي اقتصادي بانک جهاني نشان مي‌داد به‌رغم تحريم‌ها اقتصاد ايران در بخش غيرنفتي رشد داشت. مقاومت ايران تا حدودي جواب داده بود و دولت ترامپ که تنها چند ماه تا انتخابات فاصله دارد، نتوانسته بود تهران را وادار به نشستن پاي ميز مذاکره‌اي کند که نتيجه‌اش از قبل معلوم است. در اين شرايط وقوع اتفاقات چون اعتراضات بنزيني در آبان 98، ترور سردار سليماني، حمله به پايگاه موشکي آمريکا در عراق و همچنين سقوط هواپيماي مسافربري به وسيله پدافند خودي نيز هر چند فشارها را بر دولت ايران افزايش داد اما هيچ کدام از آنها ضربه نهايي به دولت و اقتصاد کشور نبود. اکنون اما بحراني دامنگير کشور شده است که به گفته مقامات کشور تأثير آن از تحريم‌هاي آمريکا بيشتر بوده و اقتصاد ايران را دچار بحراني کرده که مي‌تواند در آينده تأثيرات مخربي بر سياست خارجي ايران بگذارد. نشريه پوليتيکو در اين باره مي‌نويسد: «ايران در روزهاي اخير درگير شيوع ويروس کرونا است و تاکنون براساس آمارهاي موجود بيشترين نرخ مرگ و مير را در ميان تمام کشورهاي جهان داشته است. مردم ايران مسئولان و دولت را سرزنش مي‌کنند که چرا به موقع اطلاع رساني لازم در اين زمينه صورت نگرفته و چرا دولت در زمان مناسب اقدامات پيشگيرانه براي شيوع اين بيماري را انجام نداده است. اکنون اين مسأله در حال تأثيرگذاري بر تمام جوانب سياست در ايران است». به نوشته اين نشريه، «براي دولت ترامپ که سال‌ها تلاش کرد تا با استفاده از تحريم‌هاي گوناگون ايران را ايزوله کرده و ايران منزوي را تحت فشار قرار دهد، شيوع کرونا شرايطي را فراهم آورد که بخواهد به ايران پيشنهاد کمک دهد؛ چرا که کرونا توانسته است اولا اقتصاد ايران را تحت فشار افزايش مصرف داخلي قرار داده و دوما کشورهاي اطراف ايران ترجيح داده‌اند به دليل جلوگيري از بيماري مرزهاي خود را به روي اين کشور ببندند».

آمريکا چگونه از اين ابزار استفاده مي‌کند؟

اولين گام را در اين زمينه مايک پمپئو برداشت که روز جمعه در ميان نمايندگان کنگره آمريکا مدعي شد «ايالات متحده آماده کمک به ايران است». گفته‌هاي او که مبهم مي‌نمود مشخص نمي‌کرد که منظور وزير امور خارجه آمريکا از «کمک به ايران» چيست و آيا اساسا ايران اين کمک را مي‌پذيرد يا خير. يک روز پيش از اظهارات مايک پمپئو، وزارت خزانه داري آمريکا بيانيه‌اي صادر کرده بود که براساس آن کشورها و شرکت‌هاي دارويي در صورت تمايل مي‌توانند از طريق کانال مالي سوئيس با ايران تجارت اقلام انسان دوستانه داشته باشند. سخنگوي وزارت خزانه داري آمريکا نيز در پاسخ به خبرنگاران پيرامون صدور اين مجوز اعلام کرد که اين اقدام مشخصاً واکنشي به شيوع کرونا در ايران نيست. سياست اصلي آمريکا در قبال شيوع کرونا در ايران اما روز شنبه مشخص شد. شامگاه شنبه دونالد ترامپ که در حال سخنراني پيرامون گسترش کرونا در آمريکا بود با مقدمه سازي و تعريف و تمجيد از نظام بهداشتي در آمريکا، اعلام کرد که کمک ايالات متحده به ايران «مشروط» خواهد بود. رئيس جمهور آمريکا تصريح کرد: «ما بهترين متخصصان حوزه سلامت در جهان را داريم و مايليم به کشورهاي ديگر از جمله ايران در اين زمينه کمک کنيم». ترامپ افزود: «تنها کاري که آنها (ايراني‌ها) بايد انجام دهند اين است که از ما درخواست کمک کنند». گفته‌هاي ترامپ نشان مي‌دهد که او ضمن آگاهي از فشاري که کرونا بر ايران آورده مي‌خواهد ضمن تبرئه دولت خود از اعمال تحريم‌هاي غيرانساني، مي‌خواهد از فرصت بهره برده و به اين وسيله مردم ايران را در مقابل دولت قرار دهد و با استفاده از موضوع کرونا شرايط را براي تحميل خواسته‌هاي بعدي مهيا کند؛ مسأله‌اي که بعيد به نظر مي‌رسد از سوي ايران مورد پذيرش قرار گيرد.

سوءمديريت داخلي پايان مي‌يابد؟

نگاهي به نظرات مردم که اغلب در شبکه‌هاي اجتماعي بازتاب مي‌يابد نشان مي‌دهد که علاوه بر خشم اوليه نسبت به دلايل شيوع کرونا و اقدامات ناکافي در پيشگيري از شيوع کرونا، بي‌عدالتي در رسيدگي به اين بيماران و کمبود امکانات براي کاهش تلفات ناشي کرونا سهم قابل توجهي در نارضايتي مردم از وضعيت فعلي دارد. در اين ميان عدم اعتماد عمومي به مسئولان يکي ديگر از مسائلي است که کنترل کرونا را سخت کرده است. مسأله اما اين است که اگر اين شرايط تغيير نکند، ناکارآمدي مديريتي پايان نيابد و شيوع کرونا ادامه پيدا کند، کاري که آمريکا نتوانست طي سال‌هاي اخير انجام دهد، به سرانجام خواهد رسيد؛ ايران به طور کامل منزوي خواهد شد و فروپاشي اقتصادي کمترين نتيجه‌اي است که بايد انتظارش را کشيد. اگر اين اتفاق بيفتد، ثمره قريب به دو سال مقاومت ايران از بين خواهد رفت.