زلزلههای ۴ ریشتری ادامه دارد
يک زلزله شناس ميگويد در حال حاضر ايران در معرض تنش دائمي زمينشناسي به واسطه حرکت صفحه عربي در جنوب غرب و صفحه هند به سمت شمال در جنوب شرق کشور است و تجربه ما از زمينلرزههاي اينچنيني نشان ميدهد به احتمال بالا اين زمينلرزهها ادامه خواهد داشت. در علم لرزهشناسي يک سال زمان کوتاهي است. اگر ترند لرزهخيزي کشور را در يک مدت کوتاه يک ساله بررسي کنيم، به نتايج جالبي خواهيم رسيد. نگاهي به زمينلرزههايي که در طول يک سال گذشته اتفاق افتاده، نشان از آمار بالاي آنها دارد. در اين ميان زمينلرزههاي بافق يزد، خانهزنيان شيراز، سومار کرمانشاه و برزک، کامو و چوگان اصفهان اتفاق افتاد. اغلب اين زمينلرزهها در فلات مرکزي ايران رخ داده است؛ جايي که گفته ميشود جزو کمزلزلهترين مناطق کشور است. سوالي که به ذهن ميرسد اين است که اين زمينلرزهها نشانه چيست و آيا مستقل از زمينلرزه قبلي است و آيا امکان تکرار مجدد آنها وجود دارد؟ اينها سوالاتي است که علي بيتاللهي، رئيس بخش مرکز زلزله شناسي مرکز تحقيقات راه، مسکن و شهرسازي در گفتوگو با ايرناپلاس به آنها پاسخ ميدهد. به گفته وي اين زلزلهها مستقل از يکديگر نيستند و به احتمال زياد ادامه خواهند داشت. بيتاللهي ميگويد: اگر بررسي زمينلرزهها را از قسمت زون بالاي تنگه هرمز که يک برآمدگي از منطقه خليجفارس داخل خاک سرزميني ايران دارد شروع کنيم و به سمت شمال غرب کرمانشاه، که شايد بيش از 20 زلزله بالاي 4 ريشتر در اين منطقه رخ داده است ادامه دهيم، تفسير زلزلههاي خانهزنيان در شيراز و زلزلههاي اطراف بندرعباس در شمال تنگه هرمز و همينطور منطقه غربي کرمانشاه قابل توجيه ميشوند. يعني متوجه ميشويم سرزمين ما به ويژه در چند ماه اخير، در معرض تنش تکتونيکي مستمري قرار گرفته که البته من اين تنش را جدا از زمين لرزههايي که بر روي گسل آنوتولي شرقي در ترکيه چند روز پيش اتفاق افتاد نميبينم. به گفته بيتاللهي از ديدگاه زمينشناسي مرز سياسي مطرح نيست و روند گسلها و ادامه آن درزير زمين به هم متصل هستند و يک ناحيه لرزهخيزي را پديد ميآورند. بيتاللهي ميافزايد: در منطقه فلات مرکزي ايران ديروز در بافق يزد يک زلزله بالاي 4 ريشتر داشتيم. پايينتر از آن در محدوده منطقه هجدک کرمان همين امسال زلزله بالاي 4 ريشتر اتفاق افتاد. همچنين در تهران و اطراف آن اگر در راستاي شمال و جنوب به سمت محدوده شمال شرق بندرعباس پايين بياييم، در مدت دو سه ماه اخير 4 تا 5 زلزله بالاي 4 ريشتر رخ داده است. به گفته وي زمينلرزههاي اخير معرف اين است که بعد از يک دوره آرامش و سکون نسبي لرزهاي در ماههاي اخير ما با فعال شدن رخداد لرزهاي بر کل پوسته ايران مواجه هستيم. مثال ديگر در مورد فراگير بودن زلزله در کل پوسته کشور، زلزله سنگان در جنوب استان خرسانرضوي مرز بين استان خراسانجنوبي و خراسانرضوي است که هنوز پسلرزههاي آن به پايان نرسيده است. اين زلزلهشناس ادامه ميدهد: معمولا مکانيسم لرزهخيزي به اين صورت است که لايههاي زيرين زمين در اثر حرکت تدريجي صفحه عربي در جنوب غرب کشور و همين طور حرکت تدريجي صفحه هند به سمت شمال در جنوب شرق کشور و حرکت صفحه اوراسيا در شمال کشور، صفحه ايران را که يک ريز صفحه ميان آنهاست، در معرض تنش دائمي قرار ميدهد. به اعتقاد بيتاللهي منتها اين تنش دائمي در يک مرحلهاي ذخيره ميشود. اين مرحله ذخيره شدن تنش تا قبل از شکستن لايهها يک سکون نسبي در کل گستره کشور حاکم ميکند تا به مرحلهاي ميرسد که فشار افزايش پيدا کرده و لايهها به مرز شکنندگي ميرسند و اين مرز شکندگي مربوط به يک نقطه نيست در گستره وسيعي اتفاق ميافتد. وي ميافزايد: بنابراين تمامي اين زمين لرزهها در ديدگاه زمينشناسي تکتونيکي به هم متصل بوده و در ارتباط با هم هستند و اين ارتباط همان تنش تکنونيکي گستردهاي است که در محدوده جغرافيايي وسيعتري وجود دارد.
کدام مناطق در معرض خطرند؟
اما سوال اصلي اينجاست که اين زلزلهها اغلب در کدام مناطق اتفاق ميافتد. بيتاللهي در پاسخ به اين سوال ميافزايد: مسلما مناطقي که در اثر گسلش لايههاي زمين، دچار شکستگي شده، مناطق ضعيفي هستند و زودتر از مناطق ديگر امتداد شکستگي در آنجا اتفاق ميافتد. به ويژه اگر در راستاي گسلها اين پديدهها را دنبال کنيم. به عنوان مثال همين زلزله 4/5 ريشتري ديروز در غرب شيراز، پس لرزههاي آن در امتداد گسل «کره بس» تنظيم ميشوند. مشخص است در امتداد اين گسلها لايههاي زمين زودتر ميشکنند و زلزلههايي در اين راستا رخ ميدهند. به همين دليل جانمايي زلزلههايي که رخ ميدهد در امتداد گسلهاي شناخته شده است.
زلزلهها تا چه زماني ادامه دارد؟
بيتاللهي در پاسخ به اين سوال که چه زماني ممکن است يک سکون و آرامش نسبي ايجاد شود، ميگويد: لازمه پاسخ دادن به اين سوال، اين است که ابزارآلاتي داشته باشيم که مقدار تنش در پوسته زمين را اندازهگيري کند که متاسفانه غير از يکي دو کشور پيشرفته در دنيا چنين اندازهگيريهايي انجام نميشود. بنابراين پاسخ دادن به اين سوال نميتواند کارشناسانه باشد. اما نکته مهم اين است که به نظر وي اين زمينلرزهها به احتمال زياد ادامه خواهد داشت؛ چراکه تجربه ما از زلزلهها نشان ميدهد که با رخداد چند زلزله با بزرگاي 4 تا 5 ريشتري، اين تنش تکتونيکي آزاد نميشود. عظمت تنش و انرژي نهفته شده آنقدر زياد است که ميتواند چندين زلزله بالاي 4 حتي بالاي 5 را کشور موجب شود. به هر حال اين که رخداد زلزلهها يک حالت نوساني دارد و ما يک دوره بيهنجاري لرزهاي را مشاهده ميکنيم با توجه به يک دوره آرامش نسبي در کل رژيم لرزهاي سرزمين ما، کاملا مشهود است.
