تروييكای اروپايی به نفع برجام-عليه ترامپ
آرمان ملي- محمدحسين لطفالهي: جمهوري اسلامي ايران طي هفته گذشته گام پنجم کاهش تعهدات را برداشت و اعلام کرد که در مسأله هستهاي ديگر محدوديتي براي خود قائل نيست. طي اين بيانيه که «گام آخر» خوانده شده، دولت ايران آورده است که تهران همچنان به همکاري کامل خود با آژانس، بر اساس برجام و توافقهاي ديگري که با اين نهاد بينالمللي وجود دارد. بر اين اساس بخش فني برجام بجز برخي قسمتهاي خاص کنار گذاشته شده اما بخش نظارتي آن همچنان فعال است و به همين دليل هم اروپاييها هنوز مرگ برجام را نپذيرفتهاند. پس از برداشته شدن گام آخر کاهش تعهدات که دقيقا دو روز پس از ترور سردار سليماني بود، آمريکاييها واکنش تندي نشان دادند و رئيسجمهور آمريکا در سخنراني خود از تروئيکاي اروپايي، چين و روسيه خواست که از برنامه جامع اقدام مشترک خارج شوند. اظهاراتي که ترامپ پس از حمله موشکي ايران به «عين الاسد» به زبان آورد، يک روز بعد بار ديگر از سوي معاون او تکرار شد. مايک پنس روز پنجشنبه 19 دي در مصاحبه با شبکه تلويزيوني فاکس گفت: «رئيسجمهوري قرار است ظرف روزهاي آينده با متحدان اروپايي تماس بگيرد و از آنها بخواهد که از توافق فاجعهبار هستهاي با تهران خارج شوند و از ايران درخواست کنند که از تاريخچه طولاني دميدن بر خشونت تروريستي و بلندپروازي هستهاي دست بکشد و به خانواده جهاني بپيوندد». اين اظهارات پس از آن بيان ميشود که «کلي کرافت»، سفير آمريکا در سازمان ملل، در نامهاي به شوراي امنيت گفته که ايالات متحده «آماده است بدون پيششرط وارد مذاکره جدي با ايران شود؛ با اين هدف که جلوي خطرات بيشتر براي صلح و امنيت بينالملل گرفته شود يا جلوي افزايش تنشها توسط حکومت ايران گرفته شود».
بياعتمادي ايران به آمريکا
در واکنش به اين نامه آمريکاييها، سفير ايران نزد سازمان ملل اعلام کرد که اظهارات آمريکاييها «باورناپذير» است. مجيد تخت روانچي گفت: «متاسفانه دولت آمريکا در چند روز گذشته به يک اقدام تروريستي و زشت دست زد و سردار بزرگ جمهوري اسلامي ايران سردار قاسم سليماني را به شهادت رساند و فصل جديدي را از خصومت با مردم ايران باز کرد». نماينده دائم ايران در سازمان ملل متحد اضافه کرد: «بنابراين وقتي اينها را در کنار هم قرار ميدهيم و ميشنويم که ادعاي همکاري دارند و در همان جلسه هم بر تشديد تحريمها تاکيد ميکنند، ادعاي آنها باور کردني نيست». روانچي افزود: «دولت آمريکا اهل گفتوگو نيست و اهل خصومت با مردم ايران است و تا زماني که به اين خصومت ادامه ميدهد، صحبت از همکاري، مسموع و قابل فهم نيست و مردم ايران با اين صحبتها بازي نميخورند».
مخالفت اروپاييها با درخواست ترامپ
پاسخ اروپاييها نيز به پيشنهاد رئيسجمهور و معاون رئيسجمهور چندان مثبت نبود. فرانسه ميگويد به رغم درخواست دونالد ترامپ، رئيسجمهوري آمريکا به برجام پايبند ميماند. انيس ون درمول، سخنگوي وزارت امور خارجه فرانسه روز پنجشنبه گفت: «فرانسه در چارچوب توافق وين در مورد برنامه هستهاي ايران، به اين توافق پايبند ميماند». خانم ون درمول افزود: «فرانسه در همکاري با ديگر طرفهاي برجام به رعايت کامل تعهدات خود در اين زمينه ادامه ميدهد». ژان ايو لودريان، وزير امور خارجه فرانسه نيز روز دوشنبه گفته بود که برجام هنوز زنده است. بريتانيا نيز درخواست دونالد ترامپ، رئيسجمهوري آمريکا را مبني بر خروج ديگر کشورهاي باقيمانده در برجام رد کرده است. به نوشته ايرنا، دومينيک راب توافق هستهاي ميان ايران و قدرتهاي جهاني را براي «امنيت مشترک و جلوگيري از اتمي شدن ايران» مهم ارزيابي کرده و گفته است که بريتانيا قصدي براي خروج از برجام ندارد. همچنين وزارت امور خارجه روسيه با صدور بيانيهاي اعلام کرده است که «مسکو نه تنها موافق درخواست رئيسجمهور آمريکا نيست بلکه از کشورهاي باقيمانده در برجام درخواست ميکند همچنان در برجام باقي بمانند و از هر ظرفيتي براي حفظ اين توافق هستهاي بهره گيرند». سخنگوي وزارت خارجه آلمان نيز واکنشي مشابه ديگر کشورهاي اروپايي نشان داده و گفته است که «هدف ما هنوز هم حفظ توافق هستهاي است، چراکه ما بر اين باوريم که ابزاري براي جلوگيري ايران از دستيابي به تسليحات هستهاي است». به رغم اين اظهار نظرها، اروپاييها موضع خوبي نسبت به گام آخر کاهش تعهدات ايران ندارند. لودريان روز جمعه در اين باره مدعي شد که «اگر آنها (ايران) به ضايع کردن توافق وين ادامه دهند، در يک زمان نسبتا کوتاه، بين يک و دو سال، ميتوانند به يک سلاح هستهاي دست پيدا کنند که يک گزينه نيست». وزراي امور خارجه کشورهاي عضو اتحاديه اروپا قرار است در يک نشست فوقالعاده درباره بحران جاري ايران گفتوگو و همفکري کنند. سه کشور اروپايي پيشتر درباره فعال شدن «مکانيسم حل اختلاف» مندرج در بند 36 برجام هشدارهايي داده بودند. به نتيجه نرسيدن مکانيسم در نهايت به فعالسازي بند 37 يا «مکانيسم ماشه» منجر ميشود. بر اساس «مکانيسم ماشه» که در بند 37 برجام آمده است، در صورت اختلاف و نقض پايبندي به توافق، امضاکنندگان اين توافق کميسيون مشترک تشکيل ميدهند. چنانچه در اين کميسيون اختلاف حلوفصل نشود، موضوع به شوراي امنيت سازمان ملل ارجاع خواهد شد. در صورتي که شوراي امنيت ظرف 30 روز به تعليق تحريمها راي ندهد، تحريمها در چارچوب قطعنامههاي قبلي شوراي امنيت خود به خود باز خواهند گشت.
خطر تندروي و ناآگاهي
در اين شرايط که تحريم از يک سو و تنش منطقهاي از سوي ديگر بر کشور سايه افکنده، بازگشت تحريمهاي سازمان ملل و اجماع جهاني بر سر متوقف کردن ايران ميسر نخواهد بود مگر با قطع همکاري جمهوري اسلامي با آژانس. اين اقدام که به منزله تغيير «دکترين هستهاي» است از لغو اجراي پروتکل الحاقي آغاز ميشود و بعد با لغو توافق پادماني و NPT ادامه مييابد؛ مسالهاي که برخي تندروها در ايران خواستار آن هستند و ميتواند آينده کشور را به طور جدي دچار مشکل کند. ذوالنور، رئيس کميسيون امنيت ملي مجلس در اين باره ميگويد: «ممکن است در گام بعدي کاهش تعهدات برجام نيز خروج از NPT را در دستور کار قرار دهد که کاملا با منطق هم مطابقت دارد». اين اظهارنظر در حالي مطرح ميشود که گام پنجم گام آخر خوانده شده و دولت اعلام کرده به همکاري با آژانس ادامه ميدهد.
