وضعيت خاکستري فضاي سبز
کيميايي کمياب در زندگي شهري
وضعيت خاکستري فضاي سبز
علاقه به تماشاي فضاي سبز و بهرهبردن از آن را ميتوان يکي از عوامل ترافيکهاي سنگين به سمت شمال در روزهاي تعطيلات، شلوغبودن پارکها و حتي ذوق و شوق مردم براي سفرهاي خارجي عنوان کرد؛ علاقهاي که اين روزها به محاق فراموشي سپرده شده بهطوريکه رابطه انسان شهري با طبيعت مخدوش شده است. ايرنا نوشت؛ شهرنشيني موجب شده بسياري از فضاهاي محيطي به ساختمانها و اماکن مسکوني و تجاري و حتي صنعتي تبديل شود و شهرنشينان با کمبود فضاي سبز مواجه شوند. بارها اصطلاح «شهر خاکستري» بهويژه «تهران خاکستري» را شنيدهايم. شهر خاکستري به شهرهايي اطلاق ميشود که فضاي سبز ندارند يا اينکه فضاي سبز کم دارند و شايد حتي بتوان به تعريف شهر خاکستري، نبود يا کمبودن ساختمانها و پيادهروهاي رنگي را اضافه کرد.
تعريف و جايگاه فضاي سبز شهري
فضاهاي سبز عبارت از مناطقي در شهر است که با پوشش گياهي از ساير مناطق متمايز شدهاند. عدهاي از کارشناسان نيز در تعريفي جامع، فضاي سبز شهري را بخشي از فضاهاي باز شهري عنوان کردهاند که در عرصههاي طبيعي يا مصنوعي آن تحت استقرار درختان، گلها، چمنها و ساير گياهان است که بر اساس نظارت و مديريت انسان با در نظر گرفتن ضوابط، قوانين و تخصصهاي مرتبط با آن براي بهبود شرايط زيستي، زيستگاهي و رفاهي شهروندان و مراکز جمعيتي غيرروستايي، حفظ، نگهداري يا بنا ميشود.
تاثيرات چندگانه فضاي سبز
بسياري از فضاهاي سبز محافظتشده شهرها مانند جنگلها و حتي فضاهاي سبز محافظتنشده مانند پارکها اين روزها متاسفانه بهآساني دستخوش تغييرات ميشوند و بسياري از فضاهاي سبز شهري از بين رفته است. حتي در برخي مناطق شهري که فضاي سبز کافي وجود دارد يا نظافت اين فضاها رعايت نشده و بيشتر موجب آزار بصري ميشود يا آنکه اين فضاهاي سبز از تراکم کافي پوشش گياهي برخوردار نيست؛ قطعهاي از آن پر از دار و درخت و چمن است و قطعه کنارياش خالي از پوشش گياهي. ارزش فضاي سبز به علاقه انسانها محدود نميشود بلکه فضاهاي سبز بهطور مستقيم و غيرمستقيم با زندگي انسان پيوند خوردهاند، تصفيه آلودگي و تلطيف هوا، تعديل دما و کارکردهاي اکولوژيکي از جمله تاثيرات زيستمحيطي فضاي سبز بهشمار ميروند اما کارشناسان ذيربط، تاثيرات اجتماعي فضاهاي سبز را نيز مانند کارکردهاي زيباشناختي، ارائه فرصتهاي تفريحي و ورزشي، محلي براي استراحت و رضايت روانشناختي و کاهش استرس و ارتقاي کيفيت زندگي، حائز اهميت دانستهاند. بسياري از افراد براي فرار از استرس روزمره، شلوغي شهر و آلودگيهاي محيطي نياز به فرار به فضاهاي سبز دارند. حتي مطالعهاي نشان داده است که فضاهاي سبز ميتوانند به «عرصههاي اجتماعي» تبديل شوند. عرصههايي که افراد ميتوانند در آرامش با يکديگر گفتوگو کنند يا بهطورمثال بهعنوان پاتوقي براي دورهميهاي دوستانه يا قرارهاي کاري به کار بروند و محلي براي انسجام اجتماعي شوند.
جاي خالي باغشهرها
مطالعات گوناگون نشان داده که همه خانوادهها از داشتن فضاي سبز شامل چمن يا چند درخت ميتوانند لذت ببرند و رضايت داشته باشند. فضاي سبز، برقراري ارتباطات اجتماعي را در محيطهاي دوستانه فراهم ميآورد. از اين رو، فضاهاي سبز بايد در برنامههاي بازسازي اقتصادي، زيستمحيطي و اجتماعي قرار بگيرد. اين درحالي است که متاسفانه اين روزها، فضاي سبز به کيميايي کمياب در محيطهاي شهري تبديل شده است و مردم حتي در روزهايي با هواي پاک، شاهد تَلي از بتن و آجر و ساختمانهاي ناهمگون و خاکستري هستند و کمتر روحشان با ديدن فضاي سبز، سيراب ميشود. همواره از کاهش آسيبهاي اجتماعي صحبت ميشود و اين مساله در اولويت برنامههاي کشور قرار گرفته است بهگونهاي که نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، دولت را مکلف کردهاند که طرح «جامع کنترل و کاهش آسيبهاي اجتماعي» را تهيه کند بهگونهاي که آسيبهاي اجتماعي در انتهاي برنامه ششم به 25درصد ميزان کنوني کاهش يابد اما متاسفانه برنامهريزان به نقش فضاي سبز در زندگي اجتماعي و سلامت روان مردم کمتر توجه ميکنند؛ چه بسا کاشتن چند درخت در محلهاي خاکستري بتواند هرچند به ميزان کم، رضايت روانشناختي را در فردي ايجاد کند و نقش رضايت روانشناختي در پيشگيري از بروز آسيبهاي اجتماعي بر کسي پوشيده نيست. اما متاسفانه در حال حاضر وضعيت بهگونهاي است که چشم شهروندان کمتر به فضاي سبزي روشن ميشود و فضاهاي سبز موجود مانند فضاي پارکها نميتواند براي جمعيت فزاينده شهري کافي باشد.شهرهاي کشورهاي توسعهيافتهاي مانند آلمان چنان با طبيعت و فضاي سبز گره خورده که بهطورمثال از برلين پايتخت آن بهعنوان «باغ شهر» ياد ميشود و جاي خالي اين «باغشهرها» در فضاي خاکستري جامعه امروز ايران بسيار خالي است. در عين حال نبايد فراموش کرد که گسترش فضاهاي سبز شامل پوشش گياهي و درياچهها نياز به مديريت شهري دارد و در کنار آن مردم نيز ميتوانند با سبز کردن خانه خود از طريق قرار دادن گلدانهاي زيبا در تراس يا کاشتن چند درخت در باغچههاي جلوي خانههاي خود و نگهداري از اين باغچهها در حفظ و گسترش فضاهاي سبز کوشا باشند. از سوي ديگر ثبت شدن اطلاعات جغرافيايي شهرها در سامانهاي رسمي و رصد هرگونه تغييرات در آن ميتواند از دست اندازي به فضاهاي سبزي جلوگيري کند. فضاهاي سبز، مزاياي اجتماعي زيادي براي جامعه به همراه دارند که فراهم آوردن فرصتهاي تفريحي، زيبايي شناختي بصري، بهزيستي، سلامت روان و جسم و تقويت روابط اجتماعي و ارتقاي کيفيت زندگي از جمله اين مزايا به شمار ميروند.بازتاب بصري نماهاي ساختماني و طرحهاي گرافيتي(نقاشي روي ديوار) رنگارنگ نيز ميتواند حس گرمابخشي را به عابران پياده القا کند. رنگ مهمترين نقش را در الگوي رفتاري انسان شهري دارد و از نظر اجتماعي، عنصري قدرتمند به شمار ميرود، عنصري که علاوه بر رسالت و وظيفه انتقال پيامها و القاي حس آرامش، وظيفه جذابيت بصري شهر را نيز دارد. با اين وجود تاثير عناصر رنگ در معماري امروز شهرهاي ايران کاملا ناديده گرفته شده است. زيبايي شهر و آرامش شهروندان ارتباط ناگسستني با زنجيره بهره گيري از فضايهاي سبز و معماري رنگارنگ بناها دارد. بنابراين با تلفيقي از فضاي سبز و معماري رنگارنگ ميتوان محيط شاد و مفرح براي زيست مردم فراهم آورد.نبايد فراموش کرد امروزه کارشناسان شهر را نقطه توسعه اقتصادي و اجتماعي جوامع ميدانند و معتقدند که با مديريت و سازماندهي مناسب ميتوان مشکلات شهري را برطرف کرد. در اين راستا، استفاده از فضاي سبز و رنگ و گرافيک در نماي ساختمانها و محيط شهري از اهميت ويژهاي برخوردار است زيرا تاثير مستقيمي بر کيفيت زندگي شهري دارد، فضاهاي سبز و بناهاي رنگارنگ در کنار يکديگر فضاي آرامشبخش را ايجاد ميکنند که در نتيجه آن زندگي شهري و اجتماعي تغيير ميکند.
