حذف صفر؛ شمشير دو دم

حذف صفر از پول براي نخستين بار به‌عنوان بخشي از طرح مارشال پس از جنگ جهاني دوم اجرا شد. اين طرح با نام انگليسي Marshall Plan¡ ÏÑ ÍÞíÞÊ ÈÑÇí ÌáæíÑí ÇÒ äÝæÐ ÝÑåä ÇÞÊÕÇÏí æ ÓíÇÓÊåÇí ãÇáí Èáæ˜ ÔÑÞ ÏÑ ÓÑÒãíäåÇí ÛÑÈí Ñä æÇÞÚíÊ ÐíÑÝÊ. ÇÑå Çíä äÞÔå ÑÇå ÈäÇ ÈÑ ÇÙåÇÑÇÊ Êíã ÓíÇÓÊ ÎÇÑÌí ÌÑÌ ãÇÑÔÇá Èå ÏæÑ ÇÒ äíÇÊ ãÕáÍÇäå æ ÇíÌÇÏ ÚÏÇáÊ ÇÞÊÕÇÏí ÈÑ Çíä ÊÝ˜Ñ ÇÓÊæÇÑ ÈæÏ ˜å ÏÑ åãå ÌÇí ÏäíÇ¡ ÇäÓÇä ãÑÝå¡ íÇ ÏÓʘã ÇãíÏæÇÑ Èå ÒäÏí ÏÑ ÑÝÇå¡ Èå Óæí ÊãÇãíÊÎæÇåí ÌÐÈ äãíÔæÏ æ åÏÝ Âä ÓÊÑÔ ÍǘãíÊ ÛÑÈ ÈÑ ÌåÇä ÈæÏ ÇãÇ ÏÑ æÇÞÚ äíÒ ÊæÇäÓÊ ÏÑ ÝÖÇí ãáÊåÈ æ æíÑÇäíåÇí Ó ÇÒ Ìä ÌåÇäí Ïæã æ äíÒ ÐíÑÔ ˜ÔæÑåÇ ÈÑÇí ÇíÌÇÏ ÇÕáÇÍÇÊ ÓÇÎÊÇÑí¡ ãæÝÞíÊÂãíÒ Úãá ˜äÏ. äÎÓÊíä ˜ÔæÑ ÇÌÑǘääÏå ØÑÍ ÍÐÝ ÕÝÑ ÇÒ æá ãáí ÂáãÇä ÇÓʺ Çíä ˜ÔæÑ ÏÑ ÓÇá 1923 äå ÊäåÇ äÇã æÇÍÏ æáí ÎæÏ ÑÇ ÇÒ íÑãÇј Èå ÑäÊä ãÇј ÊÈÏíá ˜ÑÏ Èá˜å ÈÇ ÍÐÝ ÕÝÑåÇ ÏÑ ˜äÇÑ ÇÕáÇÍÇÊ ÇÞÊÕÇÏí ãÊÚÏÏ ÊæÇäÓÊ ÇÒ ÊæÑã ÊÇÒäÏå æ Ñæ Èå ÑÔÏí ˜å Ó ÇÒ Ìä ÌåÇäí Ïæã ÑíÈÇä Çíä ˜ÔæÑ ÑÇ ÑÝÊå ÈæÏ Èå ØÑÒ ÔãíÑí ȘÇåÏ. ÈÑ Çíä ãÈäÇ¡ åÑ ÑäÊä ãÇј ãÚÇÏá 1000 ãíáíÇÑÏ íÑãÇј ÈæÏ. ÈÇ ÂÔ˜ÇÑ ÔÏä äÔÇäååÇí ãæÝÞíÊ Çíä ØÑÍ ÏÑ ÂáãÇä¡ ˜ÔæÑåÇí ÏíÑí ˜å ÈÇ ãÔ˜á ÊæÑã ÝÒÇíäÏå ÑæÈåÑæ ÈæÏäÏ Èå ÍÐÝ ÕÝÑ ÇÒ æá ãáí Ñæí ÂæÑÏäϺ ÇãÇ Çíä áÒæãÇ Èå ãÚäÇí ãæÝÞíÊ Çíä ÑæÔ ÏÑ åãå ˜ÔæÑåÇ æ ÇÞÊÕÇÏåÇí æäÇæä äÈæÏ. ÏÑ Çíä ãíÇä ãÎÇáÝÇä Çíä ØÑÍ ÏÑ ÇíÑÇä¡ ÍÐÝ åÇÑ ÕÝÑ ÑÇ ÏÑ ÈÑåå ˜äæäí ÓÈÈ ÇÝÒÇíÔ åÒíäååÇí ÏæáÊ ÈÑÇí Ç æ ÇäÊÔÇÑ æá ÌÏíÏ ãíÏÇääÏ. ÑÆíÓ ˜á ÈÇä˜ ãјÒí ÏÑ ÇÓÎ Èå Çíä ÇäÊÞÇÏÇÊ ÝÊå ÇÓÊ: ÊÈÏíá æÇÍÏ æáí ÈÑÇí ãÇ åÒíäåÇí äÏÇÑÏ. ÒíÑÇ ÓÇáÇäå 700 ãíáíæä ÇÓ˜äÇÓ ÇãÍÇ æ Ç ãÌÏÏ ãíÔæÏ. ÚáÇæå ÈÑ Çíä åÝÊ ãíáíÇÑÏ ÞØÚå ÇÓ˜äÇÓ ÑÇíÌ ÏÑ ˜ÔæÑ ÏÇÑíã ˜å ÈÇ Çíä ˜ÇÑ Èå Óå ãíáíÇÑÏ ÞØÚå ÊÈÏíá ÎæÇåÏ ÔÏ. ÏÑ æÇÞÚ åÒíäå ÇãÍÇ æ Ç ÌÇíÒíä ãíÔæÏ æ åÒíäå Îíáí ÒíÇÏí ÊÍãíá äãíÔæÏ. ÈÇíÏ ãäÊÙÑ ãÇäÏ æ ÏíÏ ˜å ÏÑ ÕæÑÊ ÊÕæíÈ Çíä ØÑÍ ÏÑ ãÌáÓ¡ å äÊÇíÌ ãäÝí æ ãËÈÊí Èå ÈÇÑ ÎæÇåÏ äÔÓÊ.

مورد عجيب برزيل

نگاهي به تاريخچه حذف صفر از پول ملي نشان مي‌دهد دست‌کم 50 کشور جهان تاکنون به حذف صفر از پول ملي اقدام کرده‌اند و در برخي از اين کشورها تغيير نام واحد پول نيز در دستور کار قرار گرفته و اجرا شده است. اما برزيل که از جهت تعداد دفعات حذف صفر در جهان رتبه نخست را داراست از سال 1930 تاکنون طي شش مرحله 18 صفر از پول ملي خود را حذف کرده و هشت بار نيز نام واحد پولي را تغيير داده است. اين کشور در دهه‌هاي 60 و 70 ميلادي دچار يک چالش بزرگ تورمي شده بود که در پي آن، پول ملي، به طور ماهانه 30 تا 40 درصد از ارزش خود را از دست مي‌داد. اين در حالي بود که پيش از آن نيز از سال 1930 تا 1942، پول ملي برزيل دو بار تغيير نام داده بود. به‌رغم اين عدم موفقيت‌ها اين کشور در سال 1967 ميلادي نيز براي نخستين بار سه صفر از پول ملي خود را که با نام Cruzeiro ÔäÇÎÊå ãíÔÏ ÍÐÝ ˜ÑÏå æ æá ÌÏíÏí ÈÇ ÚäæÇä Cruzeiro Noro ÑÇ ÈÏæä Óå ÕÝÑ¡ ÌÇíÒíä Âä ˜ÑÏ. ÇãÇ ÈÇ Øí ÊãÇã Çíä ãÓíÑåÇ ÈÇÒ åã äÊæÇäÓÊ ÏÑ ˜äÊÑá ÊæÑã ãæÝÞ Úãá ˜äÏ æ ÊÇ ÓÇá 1981¡ ÊæÑã Çíä ˜ÔæÑ ÈÇÑ ÏíÑ Èå ÑÞã ÔãíÑ æ ÎØÑäǘ 151 ÏÑÕÏ ÑÓíÏ. ÏÑ Çíä ãíÇä ÈÇÑ ÏíÑ Óå ÕÝÑ ÇÒ æá ãáí ÈÑÒíá ÍÐÝ ÔÏ. ÇãÇ ÈÑÒíá ˜å äÊæÇäÓÊå ÈæÏ ÏÑ ˜ÇåÔ äÑÎ ÊæÑã æ ÚÇÏíÓÇÒí ÔÑÇíØ ÇÞÊÕÇÏí ãæÝÞíÊí ˜ÓÈ ˜äÏ¡ åãíä ÓíÇÓÊ ÑÇ ÇÏÇãå ÏÇÏ æ ÏÑ ÓÇá 1989 ˜å ÈÇÑ ÏíÑ ÊæÑã Ñæ Èå ÝÒæäí äåÇÏå æ Èå 1431 ÏÑÕÏ ÑÓíÏ ÈÇÑ ÏíÑ ÏæáÊ æÞÊ¡ ÇÞÏÇã Èå ÍÐÝ ÕÝÑåÇí ÈÇÒÔÊå åãÑÇå ÈÇ ÊÛííÑ äÇã æá ãáí ˜ÑÏ. Çíä ÓíÇÓÊ åãäÇä ÇÏÇãå íÇÝÊ æ ÓÑÇäÌÇã ÈÑÒíá ÏÑ ÓÇá 1993 ÒãÇäí ˜å ÊæÑã Çíä ˜ÔæÑ ÏÑ ãÑÒ 2000 ÏÑÕÏ ÞÑÇÑ ÑÝÊå ÈæÏ ÈÇÑ ÏíÑ ÍÐÝ Óå ÕÝÑ ÑÇ ÇÚãÇá ˜ÑÏ æ Çíä ÈÇÑ ÊæÇäÓÊ ÏÑ ãåÇÑ ÊæÑã ãæÝÞ Úãá ˜äÏ. ÈÑÒíá ÚÌíÈÊÑíä ãæÑÏ ÏÑ Òãíäå ÇÌÑÇí Çíä ÓíÇÓÊ ÞáãÏÇÏ ãíÔæÏ.

لير ترکيه قدرت گرفت

اما در اين ميان، کشورهاي ديگري در سراسر جهان بوده‌اند که اين سياست را تجربه کرده، برخي شکست خورده و برخي پيروز شده‌اند. چين، يکي از اين موارد است. اين کشور در سال 1948، يوآن طلاي چين را ايجاد کرد که معادل سه ميليون يوآن قديم چين بود و سال بعد يوآن نقره را عرضه کرد که معادل 500 يوآن طلا بود. اما اين کشور در ادامه راه، بدون آنکه به اين سياست حداقلي اصلاحي تکيه کند با اقدامات سازنده در راستاي بهسازي ساختارهاي اقتصادي، توانسته است اکنون به يکي از بزرگترين و موثرترين اقتصادهاي جهان بدل شود. در همسايگي ما نيز کشورهاي آذربايجان و ترکيه اين سياست را اعمال کرده‌اند؛ منات جديد جمهوري آذربايجان که اکنون در اقتصاد اين کشور رواج دارد، در واقع معادل 5000 منات قديم آذربايجان است که در سال 2006 دچار اين تغيير شده است. اما ترکيه که از آغاز دهه 80 ميلادي دچار تورمي رو به رشد شده بود در سال 2005 ناگهان شش صفر از لير خود را حذف کرد. شرايط تورمي و کاهش ارزش لير در برابر دلار به گونه‌اي بود که هر دلار آمريکا که در سال 1988 با 1422 لير قديم ترکيه مبادله مي‌شد در سال 2003 به بيش از 5/1 ميليون لير قديم رسيده بود. در اين شرايط ناگوار اقتصادي، يک ساندويچ در ترکيه، سه ميليون لير فروخته مي‌شد. اشاره به اين نکته ضروري‌ست که مهار تورم در ترکيه با نظارت و دستورالعمل‌هاي صندوق بين‌المللي پول انجام گرفت. اين کشور به‌عنوان يک نمونه برگزيده در مهار تورم از سوي اين نهاد بين‌المللي معرفي شد. ترکيه پيش از آنکه اقدام به حذف صفرها کند تورم را به طور کامل مهار کرده بود. از همين رو، کارشناسان اقتصادي در ايران نيز در مقايسه شرايط اقتصادي کشور با اين ترکيه، همواره اين نکته را گوشزد مي‌کنند که مهار تورم بايد از طريق اصلاحات ساختاري صورت گيرد و حذف صفر لزوما و به‌ تنهايي نمي‌تواند عامل کاهش نرخ تورم و بهبود شرايط اقتصادي باشد.