تفکر انتقادی و فضای مجازی
عجب حکايتي است اين فضاي مجازي؛ کاربران شبانهروز و بدون وقفه در معرض بمباران انبوه اطلاعات درست و غلط قرار دارند. در مواقعي اين اطلاعات دستمايه تصميمات و قضاوتها قرار ميگيرد و نهتنها بر ادراک و رفتار خود، بلکه بر زندگي ديگران نيز اثر ميگذارد. صواب آن است که در فضاي دوم چيزي را گز نکرده، پاره نکرد. نان کسي را بيجهت آجر نکرد و در مواقع ضروري آب را از سرچشمه بست. در بازار مکاره فضاي دوم (فضاي مجازي)، سطح مردمفريبي و دستکاري اطلاعات به مراتب گستردهتر و چالشبرانگيزتر از فضاي اول (فضاي واقعي) است. هر روز خبرهايي از فضاي دوم منتشر ميشود که همگان انگشت حيرت را بر دندان ميگيرند. افرادي در دام کلاهبرداران اينترنتي اسير شده و يکشبه زندگي را باختهاند. يکي در زمينه تجارت، يکي ديگر در زمينه دوستي، يکي اعتماد به اطلاعات جعلي، يکي افشاي اطلاعات زندگي شخصي، فريب نيرنگهاي افراد بينام و نشان را خورده و اسير دامهاي فريبنده آنان شدهاند. افرادي از همين طريق به صفوف تروريستها درآمده و موقعيتي بهتر از يک قاتل نصيب آنان نشده است! کاربراني ارتباطات اجتماعي آنها با دوست، فاميل و ديگران دچار سوءتفاهم شده است. اخباري از اين دست کم نيستند. زندگي در فضاي دوم به مراتب پيچيدهتر از زندگي در فضاي اول است. همانگونه که زندگي در فضاي واقعي بدون کسب مهارتها و پرورش دائمي آنها نشدني است، در فضاي مجازي کسب اين مهارتها ضروري است وگرنه چهبسا که کاربران در تورهاي زهرآگين ديگران گير افتند. يکي از مهارتهاي بسيار مهم براي زيست آگاهانه در فضاي دوم تفکر انتقادي است. در فضاي دوم جنس کسبوکارها از نوع اطلاعات و دانش است و مهارت اصلي براي زندگي در اين فضا تفکر انتقادي است. کاربران بايد تواناييهاي فکري خود را افزايش دهند. با انواع نيرنگها و پيامهاي فريبنده آشنا شوند تا از گزند آسيبها مصون بمانند. خود را در معرض بيجهت پيامهاي آسيبزا قرار دادن و بدون دريافت هيچگونه مابهازاء، به خود و ديگران ضرر رساندن از عقلانيت و خردورزي به دور است. عقلانيت ايجاب ميکند که بدون تشخيص، تحليل و ارزيابي اطلاعات سريع متقاعد نشويم و با خودتجهيزسازي با اطلاعات آلوده مقابله کنيم. شرط اساسي زيست در اين فضا اين است که قدرت تفکر و استدلال را بارور کنيم، بيجهت مهر تائيد بر انديشههاي ديگران نزنيم و يا بيجهت به انديشههاي ديگران حمله نکنيم. همه کاربراني که در اين فضا زيست ميکنند، بايد خود را به مهارت تفکر انتقادي مجهز کنند تا از اين رهگذر از اطلاعات بيهوده و جعلي جلوگيري و به اطلاعات قابل اعتماد دست يابند. بدون داشتن تفکر انتقادي حرکتکردن در وادي پرسنگلاخي مانند فضاي مجازي، مشکلات ريز و درشتي را در کمين کاربران قرار ميدهد و چهبسا که زندگي آنها را دچار تنشهاي ناخواسته کند. تفکر انتقادي، يعني به حرکت درآوردن قدرت تفکر و بارورکردن انديشه و بهمثابه چراغي است که با تاباندن نور بر تاريکخانهها از جانشينشدن ادعاها بر جاي واقعيتها جلوگيري ميکند. تفکر انتقادي يعني خوددروازهباني اطلاعات و وارسي اجمالي ادعاها و اجازهندادن به هر پيامي براي عبور از دروازههاي اطلاعاتي است. تفکر انتقادي يعني اينکه براي حفاظت از ارزشها، هنجارها و باورها، حريم حفاظتي ايجاد کرده و از فرو غلتيدن در دامهايي که توسط ديگران ساخته و پرداخته شده است، پرهيز کنيم. بايد در انتخاب مراجع فکري و مجاري اطلاعات و بهويژه منابع اطلاعات دقت کرد. در اولين مواجهه با مطالب ديگران، اعمال سطحي از شک و ترديد درباره پيامها و بدون سوگيري شخصي و تعصب فردي يا گروهي درباره موضوع فکرکردن ضروري است. پرسشگري لازمه کنشگري در فضاي دوم است، بهويژه طرح سوالهايي درباره چرايي و چگونگي پيامها، خبرها، رخدادها و هرگونه اطلاعات در اين فضا ضروري است.
