«سیل»، آزمون دشوار حکمرانی آب
کارشناسان معتقدند هرچند نمی‌توان همه سیلاب و روان‌آب‌ها را مهار کرد، اما می‌توان با اقدامات به موقع با مهار سیلاب‌ها، علاوه بر جلوگیری از خسارات مالی یا جانی، به مدیریت مناسب سیلاب‌ها یا غلبه به بحران همیشگی آب در کشور نیز به طور جدی‌تری پرداخت.
به گزارش «آرمان ملی»، باران‌های شدید در روز‌های اخیر باعث جاری شدن روان‌آب‌ها، سیلاب و سیل در اکثر استان‌های کشور به خصوص در شهر‌های شمالی و البته پایتخت شده است. آبگرفتگی معابر و سیلاب‌های ناگهانی در کرج در مجاورت پایتخت، اختلال در تردد، خسارت به خودرو‌ها و زیرساخت‌ها و حتی آسیب‌های انسانی را به دنبال داشته‌اند، پرسش مهم این است که چرا بارش‌هایی که می‌توانند فرصتی برای تقویت منابع آبی کشور باشند، در مواردی به تهدیدی برای شهروندان و زیرساخت‌ها تبدیل می‌شوند؟ اگرچه هشدار‌های هواشناسی و توصیه به پرهیز از تردد‌های غیرضروری در مناطق پرخطر، بخشی ضروری از مدیریت بحران محسوب می‌شود، اما تجربه بارش‌های شدید نشان می‌دهد که اطلاع‌رسانی به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخگوی تمام ابعاد این مخاطرات باشد. آنچه در کنار هشدار‌ها اهمیت دارد، ایجاد زیرساخت‌های مؤثر برای مهار سیلاب، مدیریت روان‌آب‌ها، جلوگیری از خسارت و بهره‌برداری از ظرفیت بارش‌ها برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی و سطحی است؛ موضوعی که در شرایط تداوم بحران کم‌آبی ایران، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند.
ال‌نینو و بارش‌های گسترده
در ماه‌های گذشته، پیش‌بینی‌هایی درباره تقویت ال‌نینو و احتمال تأثیر آن بر الگو‌های بارشی کشور مطرح شده بود. هرچند به گفته کارشناسان، ال‌نینو به‌تنهایی نمی‌تواند علت قطعی بارش‌های شدید در ایران تلقی شود و اثر آن بر اقلیم کشور به عوامل متعدد جوی وابسته است، اما افزایش احتمال رخداد‌های بارشی حدی، ضرورت آمادگی برای مواجهه با سیلاب را بیش از گذشته مطرح می‌کند.
در روز‌های اخیر، بارش‌ها در بخش‌هایی از کشور شدت گرفته و دامنه هشدار‌های هواشناسی نیز به استان‌های متعددی گسترش یافته است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در دو روز گذشته، هشدار‌های نارنجی و قرمز برای ۱۹ استان کشور صادر شده بود و در برخی مناطق، میزان بارش ثبت‌شده در ۲۴ ساعت به بیش از ۱۰۰ میلی‌متر رسید. در سپیددشت لرستان نیز ۱۴۰ میلی‌متر بارندگی گزارش شد که نشان‌دهنده شدت قابل توجه بارش در برخی نقاط کشور است.
با این حال، مسأله اصلی صرفاً افزایش میزان بارندگی نیست، بلکه نحوه مواجهه با بارش‌هایی است که در مدت کوتاه، حجم قابل توجهی از آب را وارد رودخانه‌ها، مسیل‌ها و شبکه‌های شهری می‌کنند. در چنین شرایطی، ضعف زیرساخت‌های هدایت و ذخیره آب می‌تواند بارندگی را از یک فرصت بالقوه به بحران تبدیل کند.
بحران در پایتخت
وقوع آبگرفتگی و جاری شدن سیلاب‌ها در کرج و حتی پایتخت، بار دیگر نشان داد که حتی پایتخت نیز در برابر بارش‌های شدید و نقطه‌ای آسیب‌پذیر هستند. بارندگی‌های در بسیاری از شهر‌ها موجب اختلال در تردد و آبگرفتگی برخی معابر شد و در گزارش‌های مربوط به این رخدادها، از مشکلات ترافیکی و خسارت‌های ناشی از جریان آب نیز سخن گفته شده است. به گفته صاحبنظران؛ در شهر‌های بزرگ، افزایش سطح آسفالت و ساختمان‌ها، کاهش نفوذپذیری زمین، تصرف حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها و ضعف شبکه‌های دفع آب‌های سطحی، می‌تواند سرعت و حجم روان‌آب را افزایش دهد. در نتیجه، حتی بارش‌هایی که در شرایط طبیعی می‌توانند بخشی از منابع آبی را تغذیه کنند، در محیط شهری به جریان‌های مخرب تبدیل می‌شوند.
آب‌هایی که هدر می‌روند
یکی از مهم‌ترین ابعاد کمتر مورد توجه در مدیریت سیلاب، هدررفت حجم قابل توجهی از آب‌هایی است که در جریان بارش‌های شدید ایجاد می‌شوند. در شرایطی که ایران با افت سطح آب زیرزمینی، کاهش ذخایر برخی سد‌ها و محدودیت منابع آبی در بخش‌های مختلف مواجه است، هر حجم از روان‌آب که بدون مدیریت مناسب از دسترس خارج می‌شود، می‌تواند به معنای از دست رفتن فرصتی برای تقویت ذخایر آبی باشد. البته صاحبنظران بر این باور هستند که که تمام آب سیلاب قابلیت ذخیره‌سازی یا استفاده مستقیم ندارد. بخشی از روان‌آب‌ها به دلیل سرعت بالا، آلودگی، رسوبات و شرایط زمین‌شناختی امکان بهره‌برداری فوری ندارند و بخشی نیز باید برای حفظ جریان طبیعی رودخانه‌ها و اکوسیستم‌ها باقی میماند، با این حال، مدیریت اصولی سیلاب می‌تواند سهم قابل توجهی از آب را به منابع قابل استفاده تبدیل کند.
به گفته این افراد؛ افزایش بارش به‌تنهایی نمی‌تواند به معنای پایان بحران آب باشد، چراکه اگر آب حاصل از بارش‌ها به‌درستی مدیریت نشود و برداشت از منابع زیرزمینی همچنان بیش از ظرفیت تجدیدپذیری آنها باشد، حتی دوره‌های پربارش نیز نمی‌توانند روند فرسایش منابع آب را به‌طور پایدار متوقف کنند.
مهار بهینه سیلاب
کارشناسان معتقدند؛ مدیریت سیلاب تنها به معنای احداث سد یا ایجاد مخازن بزرگ نیست. مجموعه‌ای از روش‌های طبیعی، مهندسی و مدیریتی می‌تواند در کنار یکدیگر، امکان کنترل روان‌آب‌ها و افزایش بهره‌وری منابع آبی را فراهم کند. به گفته این افراد؛ یکی از مهم‌ترین راهکارها، توسعه طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری است. این روش‌ها با استفاده از سازه‌های کنترل جریان، بند‌های کوچک، پخش سیلاب در مناطق مناسب و تقویت نفوذ آب به زمین، می‌توانند سرعت حرکت روان‌آب‌ها را کاهش دهند و فرصت بیشتری برای تغذیه آبخوان‌ها فراهم کنند. ایجاد مخازن ذخیره آب در مناطق مستعد، بازسازی و احیای تالاب‌ها، حفاظت از مسیر‌های طبیعی رودخانه‌ها و مسیل‌ها، توسعه سامانه‌های جمع‌آوری آب باران در شهر‌ها و استفاده از زیرساخت‌های سبز، از جمله راهکار‌هایی است که می‌تواند به کاهش خسارت سیلاب و افزایش بهره‌برداری از منابع آب کمک کند. از سوی دیگر، در مناطق شهری نیز می‌توان با توسعه سطوح نفوذپذیر، ایجاد پارک‌های آبگیر، حوضچه‌های تأخیر روان‌آب، سامانه‌های ذخیره آب باران و اصلاح شبکه‌های هدایت آب‌های سطحی، بخشی از آب بارندگی را به‌جای انتقال سریع به خارج از شهر، در مسیر‌های کنترل‌شده ذخیره یا به زمین نفوذ داد. البته موفقیت این طرح‌ها به مطالعات دقیق هیدرولوژیک، شناخت ظرفیت آبخوان‌ها، کیفیت آب، وضعیت خاک و تعیین مناطق مناسب برای تغذیه مصنوعی وابسته است. تزریق یا نفوذ آب آلوده به آبخوان‌ها، بدون پیش‌تصفیه و بررسی‌های لازم، می‌تواند به‌جای حل بحران، مشکلات زیست‌محیطی جدیدی ایجاد کند.
آلودگی منابع آب زیرزمینی
یکی دیگر از مخاطرات جدی سیلاب‌های شهری، احتمال اختلاط آب‌های سطحی با فاضلاب و آلاینده‌های محیطی است. در صورت سرریز شبکه‌های فاضلاب، تخریب خطوط انتقال، نشت از مخازن آلاینده یا ورود روان‌آب‌های آلوده به مناطق نفوذپذیر، امکان انتقال آلودگی به خاک و منابع زیرزمینی وجود دارد. از این رو، مدیریت سیلاب باید همزمان با مدیریت فاضلاب و حفاظت از کیفیت منابع آب انجام شود. تفکیک شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی از فاضلاب، کنترل سرریزها، پایش کیفیت آب، شناسایی نقاط آلوده و تعیین ضوابط لازم برای تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، از الزامات چنین رویکردی است. در واقع، هر طرحی که با هدف ذخیره یا نفوذ آب سیلاب اجرا می‌شود، باید علاوه بر میزان آب قابل استحصال، کیفیت آب و آثار احتمالی آن بر محیط‌زیست و منابع زیرزمینی را نیز در نظر بگیرد.
مدیریت کارآمد
بر اساس این گزارش؛ آنچه بارش‌های اخیر بار دیگر آشکار کرده، ضرورت تغییر نگاه به سیلاب است. سیلاب نه صرفاً یک حادثه طبیعی برای امدادرسانی و جبران خسارت، بلکه پدیده‌ای است که مدیریت آن می‌تواند در کاهش مخاطرات شهری، تقویت منابع آب و بهبود تاب‌آوری اقلیمی کشور نقش داشته باشد. در این مسیر، استفاده از فناوری‌های جدید پایش بارش و پیش‌بینی سیلاب، سامانه‌های هشدار سریع، نقشه‌های پهنه‌بندی خطر، مدل‌سازی جریان آب، پایش ماهواره‌ای و مدیریت هوشمند مخازن می‌تواند به تصمیم‌گیری دقیق‌تر و کاهش خسارت کمک کند. همچنین هماهنگی میان سازمان هواشناسی، وزارت نیرو، وزارت کشور، شهرداری‌ها، سازمان مدیریت بحران و دستگاه‌های متولی محیط‌زیست، شرط اساسی موفقیت چنین برنامه‌ای است. در شرایطی که بحران کم‌آبی همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی ایران محسوب می‌شود، بارش‌های شدید و سیلاب‌های اخیر باید به‌عنوان فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های مدیریت آب مورد توجه قرار گیرند.
اگر روان‌آب‌ها به‌جای آنکه با خسارت و آلودگی از دسترس خارج شوند، در چارچوب برنامه‌های علمی و منطقه‌ای مهار، ذخیره و به منابع آب زیرزمینی و سطحی هدایت شوند، می‌توان بخشی از فشار بر منابع آبی کشور را کاهش داد. البته این اقدام جایگزین اصلاح الگوی مصرف، کنترل برداشت‌های بی‌رویه از آبخوان‌ها و مدیریت تقاضای آب نخواهد بود، اما می‌تواند مکمل مهمی برای سیاست‌های مقابله با بحران آب باشد. از این رو، بارش‌های شدید، فرصتی کوتاه، اما ارزشمند برای مدیریت منابع آب ایجاد می‌کنند؛ فرصتی که اگر با برنامه‌ریزی، زیرساخت و مدیریت علمی همراه نشود، ممکن است به‌جای تقویت ذخایر آبی کشور، تنها خسارت‌های تازه‌ای بر اقتصاد و جامعه تحمیل کند.
