طب سنتی؛ انتخاب یا اجبار اقتصادی؟

دکتر عمومی برای او دارو‌های تقویتی تجویز می‌کند، اما کاهش وزن ادامه داشته و معضل بی‌خوابی هم به آن افزوده می‌شود. به توصیه یک دوست سراغ پزشک متخصص می‌روند و پزشک زن بیمار و همسرش را سرزنش می‌کند که چرا از پزشک عمومی نخواسته‌اند برای بیمار آزمایش بنویسد. در عین حال دارو‌های تقویتی تجویز شده توسط پزشک عمومی را تایید می‌کند. نتیجه آزمایش ضربه سختی به روحیه بیمار وارد می‌کند؛ زن میانسال دچار سرطان غدد لنفاوی است. بیماری زن، خانواده را تحت تاثیر قرار می‌دهد و از نظر مالی ضربه‌ای سهمگین به آنها وارد می‌شود. هرچند مراکز حمایتی متعددی وجود دارد که بخشی از مشکل را به عهده می‌گیرند، اما نمی‌توان انکار کرد که چنین بیماری سختی، چه تاثیری بر خانواده خواهد داشت. روند درمان پر هزینه‌تر از آن است که خانواده بتواند آن را پرداخت کند، اما نمی‌توان درد بیمار را نادیده گرفت. توصیه‌های رنگارنگ از همه‌سو در جریان است تا اینکه زن بیمار به یکی از توصیه‌ها عمل می‌کند و سراغ یکی از افراد شاغل در زمینه طب سنتی می‌رود. 

گرایش به طب سنتی 

پزشکی نوین در برابر تمام روش‌های درمانی برخاسته از تجربه تاریخی بشر موضع نفی ندارد. برخی از این روش‌ها، مانند طب سوزنی در موارد مشخص، موضوع مطالعات علمی قرار گرفته‌اند و اثربخشی آنها در مواردی تأیید شده است. با این حال، استفاده از روش‌های مکمل باید مبتنی بر شواهد علمی، تحت نظارت متخصصان و بدون جایگزین کردن درمان‌های اثبات شده باشد. به بیان دیگر علم پزشکی نوین، بر دانش تجربی بشر که از گذشته به امروز رسیده، خط بطلان نمی‌کشد، اما تاکید دارد که در به کار بستن این روش‌ها باید نهایت دقت را لحاظ کرد و حتما با پزشک مشورت کرد. در سال‌های اخیر، گرایش بخشی از جامعه به روش‌های درمانی سنتی و استفاده از دارو‌های گیاهی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. این گرایش را می‌توان از جنبه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی بررسی کرد. اگرچه طب سنتی در ایران سابقه‌ای طولانی دارد و همواره بخشی از باور‌های درمانی جامعه را تشکیل داده، اما افزایش توجه به آن در شرایط کنونی را نمی‌توان صرفاً به علاقه مردم به میراث پزشکی گذشتگان یا حمایت ساختاری از این شیوه درمانی نسبت داد. به نظر می‌رسد مجموعه‌ای از عوامل، از افزایش هزینه‌های پزشکی و دشواری دسترسی به خدمات درمانی گرفته تا نارضایتی از برخی رویه‌های پزشکی رایج، در شکل‌گیری این گرایش نقش دارند. 

بیماری‌های سخت

یکی از مهم‌ترین عواملی که در اقبال از روش‌های طب مکمل وجود دارد، به جنبه‌های اعتقادی بیمار برمی‌گردد. بیمار به هر دلیلی معتقد است که روش طب سنتی به نتیجه می‌رسد، اما اگر بیمار دچار وضعیت سخت باشد، متاسفانه او زمانی متوجه خطا خواهد شد که دیگر دیر شده است. آیت‌ا... حائری شیرازی که دچار بیماری سختی شده بود، به توصیه سراغ این روش رفت و روش درمان متعارف را به‌کلی کنار گذاشت. شهاب‌الدین حائری شیرازی فرزند او، در یادداشتی مدعی شد پدرش به سرطان مثانه مبتلا بوده و در مقطعی به توصیه یکی از چهره‌های شناخته شده طب سنتی به جای ادامه مسیر متعارف درمان، از یک روش درمانی غیر متعارف استفاده کرد. بر اساس روایت شهاب‌الدین بیماری پدرش در سال‌های ۸۶ و ۸۷ تشخیص داده شده و پزشکان معالج ابتدا شیمی‌درمانی را آغاز کرده و گام‌هایی در مسیر درمان برداشته شده بود، اما در مرحله‌ای چهره طب سنتی وارد مسیر درمان شد. از نظر فرزند آیت‌ا... حائری شیرازی توصیه‌های طبیب سنتی موجب تغییر مسیر درمان پدرش شد. البته طبیب سنتی مورد نظر این ادعا را رد کرد. در هر حال، وضعیت آیت‌ا... حائری شیرازی سخت‌تر و دچار خونریزی شدید شد. در مواردی همچون بیماری آیت‌ا... حائری و آیت‌ا... شاهرودی، موضوع به اعتماد و اطمینان آنها به روش طب سنتی برمی‌گشت. مساله اثرگذاری در مورد آیت‌ا... هاشمی شاهرودی هم به شکل کاملا جدی توسط سیدعلاء هاشمی شاهرودی فرزند او مطرح شده است. او در دی‌ماه ۹۸، حدود یک سال پس از درگذشت پدرش، در گفت‌و‌گو با رسانه‌ها گفت که پدرش در جریان درمان بیماری به توصیه افرادی که آنها را کارشناسان طب سنتی می‌خواند، به جای پیگیری درمان متعارف پزشکی، مدتی به روش‌های دیگری روی آورده و همین مساله باعث شده بیماری از کنترل خارج شود. باید یادآوری کرد که این دو پرونده به خوبی نشان می‌دهد که رفتن سراغ روش‌های فاقد پشتوانه علمی به‌جای استفاده از درمان‌های اثبات شده، تا چه اندازه می‌تواند خطرناک باشد.

هزینه کمرشکن درمان

عامل دیگر که برای عموم شهروندان تعیین‌کننده است و می‌تواند در افزایش مراجعه به طب سنتی مؤثر باشد، وضعیت اقتصادی خانوار‌ها و افزایش هزینه‌های درمان است. در شرایطی که قیمت دارو، خدمات تشخیصی، ویزیت پزشکان متخصص و هزینه‌های بستری افزایش یافته، طبیعی است که بخشی از بیماران دنبال روش‌هایی با هزینه کمتر باشند. بر اساس یک گزارش منتشر شده درباره نظام سلامت ایران، سهم پرداخت در سال ۱۴۰۲ مستقیم خانوار‌ها حدود ۴۳ درصد کل هزینه‌های سلامت بوده است. این رقم نشان می‌دهد که با وجود برخورداری بخش بزرگی از جامعه از پوشش بیمه‌ای، هزینه‌های درمان همچنان فشار قابل توجهی بر خانوار‌ها وارد می‌کند. با توجه به تحولات اقتصادی و افزایش هزینه‌های درمان، می‌توان انتظار داشت که بخشی از بیماران، به‌ویژه مبتلایان به بیماری‌های پرهزینه، برای کاهش مخارج خود دنبال روش‌های جایگزین باشند. این وضعیت برای بیمارانی که دچار بیماری مزمن هستند و باید برای مدت طولانی دارو مصرف کرده یا به پزشک مراجعه کنند سخت‌تر می‌شود و طبیعی است که دنبال راه‌هایی برای کاهش هزینه مربوط به بیماری باشند. در این بین حمایت از طب سنتی و تغییر جایگاه آن در ساختار نظام سلامت کشور است. در سال‌های گذشته، طب سنتی از یک موضوع عمدتاً فرهنگی و تاریخی فراتر رفته و به بخشی از مباحث رسمی سیاست‌گذاری سلامت تبدیل شده است. زمانی گفته می‌شد که روزگاری در دانشگاه‌های پزشکی اروپا نوشته‌های ابن‌سینا تدریس می‌شده و با اتکا به آن این تصور پدید آمده بود که نوشته‌های ابن‌سینا و نگاه او به عناصر چهارگانه و طبایع انسان می‌تواند مشکلات بیماران را برطرف کند. کار تاجایی پیش رفت که یکی از چهره‌های شناخته شده طب سنتی، یکی از مهم‌ترین کتاب‌های مرجع در علم پزشکی را در مقابل دوربین آتش زد. حمایت‌ها از طب سنتی به تأسیس دانشکده‌ها و گروه‌های آموزشی، تربیت متخصصان، ایجاد مراکز درمانی انجامید. باید دانست که قرار گرفتن طب سنتی در دانشگاه‌ها و ساختار رسمی وزارت بهداشت، از نظر اجتماعی اهمیت دارد. وقتی یک روش درمانی در قالب رشته دانشگاهی و مراکز رسمی ارائه می‌شود، بخشی از جامعه آن را معتبر تلقی می‌کند. تردید نیست که حمایت ساختاری به افزایش مشروعیت اجتماعی این شیوه درمانی و تشویق مردم به استفاده از آن منجر شده است. البته نمی‌توان انکار کرد که بدنه اصلی وزارت بهداشت یعنی پزشکان از اینکه به طب سنتی بیش از حد بها داده شده و محدودیت‌های آن در نظر گرفته نشود مخالف هستند. یک پژوهش منتشر شده درباره سیاست ادغام طب سنتی در نظام سلامت ایران نشان می‌داد که برخی از سیاست‌های تدوین شده با کندی اجرا شده یا اساساً به مرحله اجرا نرسیده‌اند. 

مواجهه پزشک با بیمار

در اینکه چرا برخی بیماران سراغ روش‌های طب سنتی می‌روند، علاوه بر دلایل گفته شده، رفتار و مواجهه برخی پزشکان با بیمار هم نقش دارد. پزشکی که از بیمار پول نقد طلب می‌کند و حاضر نیست خدمات بیمه‌ای را به رسمیت بشناسد، پزشکی که حوصله و دقت کافی به خرج نمی‌دهد و نمی‌تواند اطیمنان بیمار را جلب کند و حتی پزشکی که احساس ناخوشایند به بیمار خود منتقل می‌کند، در گرایش بیمار به روش‌های طب سنتی نقش دارد. در مقابل چنین رفتاری از پزشکان، فعالان طب سنتی تصویر متفاوتی از درمان ارائه می‌دهند که در آن بخشی یا تمام مشکل را می‌توان با روش‌های ساده غذایی یا برخی دارو‌های ارزان برطرف کرد. این رویکرد برای افرادی که از درمان‌های طولانی خسته شده‌اند یا احساس می‌کنند در مراجعه به پزشک فرصت کافی برای بیان مشکلات خود ندارند، جذابیت دارد. هرچند باید بین نارضایتی از کیفیت خدمات پزشکی و بی‌اعتقادی به علم پزشکی تفاوت قائل شد. بسیاری از افرادی که از روش‌های سنتی استفاده می‌کنند، همچنان برای بیماری‌های جدی به پزشکان متخصص مراجعه می‌کنند و طب سنتی را در کنار پزشکی رایج به کار می‌گیرند. بنابراین، افزایش استفاده از روش‌های سنتی لزوماً به معنای کنار گذاشتن پزشکی مدرن نیست. تصور طبیعی بودن دارو‌های گیاهی و کم‌عارضه بودن آنها نیز از دیگر عوامل مؤثر در این گرایش است. در ذهن بخشی از جامعه، دارویی که منشأ گیاهی دارد، الزاماً سالم‌تر و کم‌خطرتر از دارو‌های شیمیایی تلقی می‌شود. در پیمایشی که درباره آگاهی و نگرش ایرانیان نسبت به طب سنتی که نتایج آن در سال ۱۴۰۳ منتشر شد، حدود ۴۶ درصد پاسخ دهندگان با این طب آشنایی داشتند و حدود ۳۷ درصد سابقه استفاده از آن را گزارش کرده بودند. 

فوران دوباره درد

زن میانسال به حرف طبیب سنتی گوش کرد، او سیب زرد رنده شده را با آب چاه مخلوط کرد و به آن گلاب افزود. ترکیب مورد نظر را حرارت داد و هر صبح قبل از صبحانه، فنجانی از آن را می‌خورد. بعد از ظهر‌ها هم ترکیب چند گیاه را در آب می‌جوشاند و بعد از صاف کردن می‌نوشید. کوتاه زمانی بعد از کنار گذاشتن درمان قبلی و پرداختن به روش طب سنتی، درد در او فوران کرد. زن میانسال دوباره به روش درمان شناخته شده برگشت، اما دیر شده بود.