وام با طعم استثمار!

 این روز‌ها اصلا عجیب نیست که در سفر‌های شهری راننده تاکسی تلفنی یک تحصیلکرده باشد که به ضرورت به عنوان شغل دوم به کار مشغول شده است. به بیان دیگر شرکت‌های تاکسی اینترنتی توانسته‌اند بخشی از مشکلات را حل کنند و اگر زمانی جابه‌جا کردن مسافر برای برخی سخت بود، این روز‌ها شکل دیگری به خود گرفته است. اگر روزگاری ماشین‌های سنگین به عنوان پادشاه‌های بی‌چون و چرای جاده‌های بین شهری، با هم رقابتی پنهان داشتند، این روز‌ها رقابت بین شرکت‌های تاکسی اینترنتی در سطح شهر‌ها برجسته شده است. دو شرکت بزرگ تپسی و اسنپ چشم به هم دوخته‌اند و هر یک تلاش دارد سهم بیشتری از بازار حمل و نقل شهری داشته باشد. اخیرا شرکت تپسی به کاربران راننده پیغام فرستاده و اعلام کرده که در برابر درآمد به آنها وام می‌دهد. در نگاه اول وام دادن به راننده‌ها بسیار جذاب به نظر می‌رسد، اما داستان به همین سادگی نیست. پیشنهاد پرداخت وام به رانندگان تاکسی‌های اینترنتی می‌تواند اقدامی حمایتی به نظر برسد؛ تسهیلاتی که قرار است بخشی از مشکلات مالی رانندگانی را کاهش دهد که هر روز ساعت‌های طولانی در خیابان‌ها می‌گذرانند تا هزینه‌های زندگی خود و خانواده‌شان را تأمین کنند، اما وقتی سازوکار دریافت این وام را بررسی می‌کنیم، پرسش دیگری ایجاد می‌شود که چندان دلچسب نیست. پرسش این است که آیا قرار است این تسهیلات باری از دوش راننده بردارد یا به انگیزه‌ای برای افزایش ساعات کار او تبدیل شود؟

در غیاب عامل انسانی

برای پرسش درباره همین وام تلاش شد با پشتیبانی تپسی تماس گرفته شود، اما تلفن گویا در تمام مسیر‌های طراحی شده، به اپراتور نمی‌رسید. قصدم این بود که از کسی در این شرکت بپرسم که چرا دادن وام را موکول کرده‌اند به درآمد قطعی راننده؟ محاسبه‌ای سرانگشتی نشان می‌دهد که برای رسیدن به شرایط دریافت وامی در حدود ۳۰ میلیون تومان، راننده باید روزانه حدود ۱۰ ساعت مشغول جابه‌جایی مسافر باشد. در چنین شرایطی، موضوع دیگر صرفاً پرداخت وام نیست؛ مسأله، رابطه‌ای است که میان نیاز مالی راننده و افزایش میزان کار او برقرار می‌شود. در خیابان فتحی‌شقاقی، در آن بخش از خیابان که عرض بیشتری دارد، در ساعت‌هایی از بعدازظهر ردیفی از ماشین‌های منتظر دیده می‌شود. از یکی از آنها پرسیدم آیا در حال کار در تپسی هستی یا اسنپ؟ می‌خواستم ببینم خبر دارد که تپسی وام به ازای درآمد تعریف کرده است. پاسخ مثبت بود. او کارمند یکی از شرکت‌های بزرگ در جاده مخصوص بود که در شیفت شب کار می‌کرد. می‌گفت از ابتدای هفته تصمیم گرفته‌ام بتوانم به چهل میلیون تومان برسم تا وام چهل میلیونی را دریافت کنم. از او پرسیدم چقدر طول می‌کشد تا بتواند به این مبلغ برسد؟ نگاهش مات شد و سکوت کرد. بعد گفت: دو روز پیش برای تعمیر جلوبندی نزدیک ده میلیون تومان هزینه کردم. حتی اگر بتوانم به چهل میلیون برسم نمی‌دانم فایده‌ای خواهد داشت یا نه. 

فعالیت کن؛ وام بگیر!

در شرایط عادی، انتظار می‌رود تسهیلات مالی به فرد کمک کند تا بخشی از مشکلات اقتصادی خود را برطرف کند. اما در الگویی که تپسی در نظر دارد، راننده برای دسترسی به وام باید ابتدا فعالیت اقتصادی خود را افزایش دهد. به بیان ساده، اگر به پول نیاز داری، بیشتر کار کن تا شاید بتوانی از تسهیلات برخوردار شوی. این سازوکار به‌خودی خود به معنای آن نیست که پرداخت وام اقدامی منفی است. تسهیلات کم‌بهره، به‌ویژه برای کسانی که دسترسی محدودی به منابع مالی دارند، می‌تواند فرصتی ارزشمند باشد. مسأله، اما این است که دسترسی به چنین فرصتی تا چه اندازه به افزایش ساعات کار وابسته شده و راننده برای دستیابی به آن چه هزینه‌ای خواهد پرداخت. سوال تلخی که وجود دارد این است که اگر راننده برای دریافت ۳۰ میلیون تومان وام ناچار باشد هر روز حدود ۱۰ ساعت کار کند، این تسهیلات در برابر زمانی که از او گرفته می‌شود، و نیز در برابر استهلاک پرهزینه ماشین چه ارزشی دارد؟ آیا شرکت صرفاً در حال فراهم کردن امکان دسترسی راننده به منابع مالی است یا از نیاز او به نقدینگی برای افزایش فعالیت در پلتفرم خود استفاده می‌کند؟ 

هزینه پنهان 

یک کارمند آموزش و پرورش به «آرمان ملی» می‌گوید: روزی برای برگشت به خانه، اپلیکیشن تپسی را روشن کردم و منتظر درخواست سفر در مسیر خانه شدم. درخواست سفر را قبول کردم و وقتی مسافر توی ماشین نشست، پرسید: از درآمدت راضی هستی؟ زیر لب گفتم خداروشکر و نتوانستم بگویم نه! کارمند آموزش و پرورش می‌گفت «شاید بی‌معنی به نظر برسد، اما هر ده ساعت کار توی تاکسی اینترنتی، بین یک تا دو میلیون تومان هزینه دارد. او در توضیح بیشتر می‌گفت بنزین و روغن به کنار، منظورم لنت، تعمیر جلوبندی و از این قبیل است. همه را که روی هم در نظر بگیری، در نهایت برای من چنین نسبتی برقرار می‌شود». یکی از نکاتی که در طرح‌هایی مانند وام به ازای کارکرد ممکن است نادیده گرفته شود، تفاوت میان درآمد ناخالص و درآمد واقعی راننده است. درآمدی که از جابه‌جایی مسافر حاصل می‌شود، تماماً در اختیار راننده قرار نمی‌گیرد. کمیسیون شرکت، هزینه سوخت، استهلاک خودرو، تعویض لاستیک، تعمیرات و سایر مخارج مرتبط با فعالیت، بخشی از این درآمد را مصرف می‌کنند. بنابراین، افزایش درآمد ثبت‌شده در سامانه لزوماً به معنای افزایش متناسب درآمد خالص راننده نیست. ممکن است راننده برای رسیدن به سقف درآمد مورد نیاز وام، سفر‌های بیشتری انجام دهد، اما بخشی از درآمد اضافی او صرف هزینه‌هایی شود که مستقیماً از افزایش کارکرد خودرو ناشی شده‌اند. 

تغییر نگاه به وام

مصطفی سیدحسینی، مدیرعامل تپسی، در سال ۱۴۰۴ خبرداده بود که تعداد رانندگان ثبت‌نام شده این پلتفرم به ۳ میلیون نفر رسیده و یک میلیون نفر از آنها به‌صورت ماهانه فعال بوده‌اند. حال از مدیران تپسی باید سوال کرد شرکتی با چنین جامعه بزرگی از رانندگان، چگونه می‌تواند تسهیلاتی طراحی کند که به‌جای وابسته کردن دسترسی به وام به افزایش ساعات کار، نیاز مالی رانندگان را هدف قرار دهد؟ در مدل فعالیت تاکسی‌های اینترنتی، راننده معمولاً مسئول تأمین خودرو و پرداخت بخش مهمی از هزینه‌های مستقیم جابه‌جایی مسافر است. شرکت از طریق پلتفرم، ارتباط میان مسافر و راننده را برقرار می‌کند و از فعالیت انجام‌شده درآمد کسب می‌کند؛ راننده نیز در برابر ارائه خدمت، درآمدی دریافت می‌کند که باید هزینه‌های فعالیت خود را از آن بپردازد. در چنین رابطه‌ای، افزایش ساعات کار می‌تواند برای شرکت به معنای افزایش تعداد سفر‌ها و رشد فعالیت در پلتفرم باشد. در مقابل، راننده علاوه بر صرف وقت بیشتر، با افزایش استهلاک خودرو و هزینه‌های جاری نیز روبه‌رو می‌شود. این تفاوت اهمیت دارد؛ زیرا منافع حاصل از افزایش فعالیت و هزینه‌های ناشی از آن الزاماً به یک نسبت میان دو طرف توزیع نمی‌شود. نکته مهم این است که برای بسیاری از رانندگان، نیاز به وام یک انتخاب تفننی نیست و اگر شرکت تاکسی اینترنتی چنین نگاهی به وام دارد، باید هرچه زودتر در این نگاه تجدید نظر کند. هزینه‌های مسکن، مخارج روزمره، بدهی‌ها یا حتی تعمیر خودرو ممکن است راننده را به منابع مالی فوری نیازمند کند. اگر دسترسی به تسهیلات به افزایش کارکرد وابسته باشد، راننده برای رفع یک مشکل مالی باید ابتدا فشار کاری بیشتری را تحمل کند و در چنین هنگامه‌ای است که باید از تپسی پرسید شرکتی که مدعی حمایت مالی از رانندگان است، چرا دسترسی آنان به اعتبار را به افزایش کارکردشان گره می‌زند؟ از این همه شرکت تپسی نباید نتیجه بگیرد که اعطای وام به کاربران راننده‌اش را متوقف کند. به نظر می‌رسد باید راهکار دیگری تعریف کند تا بتواند مشکلی از راننده‌ها را حل کند نه اینکه وام تپسی به مشکل تبدیل شود.