ضیافت شبانه روباه‌ها در تهران
مرغ‌ها و خروس‌ها اولین مهمانان ته‌مانده غذا بودند و بعد یکی دو گربه که گاهی وارد ضیافت می‌شدند. مرد مهربان شمالی صبر می‌کرد تا حیوانات آنچه را که می‌خواستند بخورند، اگر چیزی باقی می‌ماند با دقت جارو می‌کرد و نمی‌گذاشت روی زمین بماند. او در توضیح این کار می‌گفت: اینجا‌ها روباه و شغال زیاده، اگه ته‌مانده غذا روی زمین بمانه، روباه‌ها و شغال‌ها میان سراغش. بعد اضافه می‌کرد: خداوند عالم به روباه‌ها و شغال‌ها قدرتی داده تا گلیم خودشونو از آب بکشن. اگه بیان غذای آماده بخورن، تنبل میشن و نمی‌تونن موش بگیرن. خرف مرد مهربان شمالی حالا طنین دیگری یافته که روباه‌ها راه محله‌های مرکزی تهران را آموخته‌اند و کسانی با رغبت و رضایت به آنها غذا هم می‌دهند و این موجودات چالاک و زیبا، آرام‌آرام از یافتن غذای هرشبه مطمئن می‌شوند. شب که می‌شود، خیابان‌های تهران آرام‌آرام چهره دیگری پیدا می‌کنند؛ چهره‌ای که در آن، گاهی به‌جای عابران عجول و خودرو‌های گرفتار ترافیک، روباهی از کنار خیابان عبور می‌کند، از پل عابر پیاده بالا می‌رود یا در جست‌وجوی غذا میان زباله‌ها پرسه می‌زند. انتشار تصاویر روباه‌ها در محدوده میدان هفت‌تیر و دیگر نقاط شهر، این پرسش را پیش آورده است که حیوانی که زمانی بیشتر در حاشیه شهر و دامنه‌های البرز دیده می‌شد، اکنون در بخش‌های پرتراکم پایتخت چه می‌کند؟ آیا با افزایش جمعیت روباه‌ها روبه‌رو هستیم یا با پدیده‌ای که به دلیل تغییر شرایط زیستگاه و گسترش دوربین‌ها بیشتر به چشم آمده است؟ در شهری که هر روز بخش دیگری از طبیعت پیرامونش زیر ساختمان‌ها، جاده‌ها و طرح‌های عمرانی پنهان می‌شود، حضور روباه را نمی‌توان صرفاً اتفاقی عجیب یا تصویری سرگرم‌کننده برای شبکه‌های اجتماعی دانست. این حیوان ممکن است بیش از آنکه یک مهمان ناخوانده باشد، نشانه‌ای از تغییر رابطه میان شهر و محیط طبیعی پیرامون آن باشد.
روباه‌ها در فلات ایران
روباه‌ها در بخش بزرگی از ایران زندگی می‌کنند، اما همه روباه‌هایی که در ایران دیده می‌شوند از یک گونه نیستند و پراکندگی آنها با توجه به آب‌وهوا، پوشش گیاهی، ارتفاع و دسترسی به غذا تفاوت دارد. بعضی گونه‌ها در مناطق سردسیر و کوهستانی زندگی می‌کنند و بعضی دیگر با بیابان‌ها، دشت‌های خشک و حاشیه سکونتگاه‌های انسانی سازگارند. نکته مهم این است که روباه برخلاف تصور رایج، فقط حیوان جنگل نیست. بخش قابل‌توجهی از زیستگاه‌های آن در ایران را مناطق خشک و نیمه‌خشک تشکیل می‌دهند و تقریبا در حاشیه تمام شهر‌های ایران می‌توان این حیوانات زیبا را مشاهده کرد. در سال‌های گذشته، مشاهده روباه در حاشیه‌های تهران پدیده تازه‌ای نبود، اما انتشار تصاویر آن در خیابان‌ها و محله‌های مرکزی شهر، توجه عمومی را بیشتر جلب کرده است. در شهریور ۱۴۰۴، خبرگزاری تسنیم گزارشی از حضور روباه‌ها در مناطق مسکونی تهران منتشر کرد و در دی‌ماه همان سال نیز تصاویر تردد این حیوان در میدان هفت‌تیر خبرساز شد. این تصاویر نشان می‌دادند که دست‌کم برخی روباه‌ها توانسته‌اند از محیط‌های طبیعی پیرامون شهر به فضا‌های شهری راه پیدا کنند. با این حال، افزایش گزارش‌های مردمی را نباید بی‌درنگ به معنای افزایش جمعیت روباه‌ها دانست. برای اثبات چنین تغییری، به داده‌های چندساله، پایش علمی و مقایسه تعداد مشاهدات در شرایط یکسان نیاز است. دوربین‌های مداربسته، تلفن‌های همراه و شبکه‌های اجتماعی نیز باعث شده‌اند حیوانی که پیش‌تر شاید تنها چند دقیقه از مقابل یک رهگذر عبور می‌کرد، اکنون در معرض دید هزاران نفر قرار بگیرد. آیا تعدد تصاویر از روباه‌ها به این معنی است که تعداد آنها زیاد شده است؟ اگر پاسخ منفی است، در آن صورت چرا حضور آنها در محیط شهری بیشتر به چشم می‌آید و چه عواملی آنها را به چنین محیطی جذب می‌کند؟
غذا دادن به روباه
خشکسالی، کاهش منابع طبیعی، تخریب زیستگاه‌ها و دسترسی آسان به غذا از جمله عواملی هستند که مسئولان شهری برای توضیح حضور روباه‌ها در تهران مطرح کرده‌اند. در کنار این عوامل، گسترش ساخت‌وساز و تغییر کاربری زمین می‌تواند مسیر‌های رفت‌وآمد حیوانات را تغییر دهد و دسترسی آنها به پناهگاه و منابع غذایی را دشوارتر کند. از سوی دیگر شهر با تمام خطرات، پیچیدگی‌ها و دشواری‌هایش مزیت مهمی برای حیوان فرصت‌طلبی مانند روباه دارد که یافتن آسان غذا محسوب می‌شود. پسماند‌های غذایی، سطل‌های زباله، زمین‌های خالی و فضا‌های سبز شهری می‌توانند منابعی برای تغذیه این حیوان فراهم کنند. روباه همه‌چیزخوار است و علاوه بر جوندگان و برخی جانوران کوچک، از منابع غذایی دیگری نیز استفاده می‌کند. به همین دلیل، محیط شهری برای این حیوان الزاماً مکانی نامناسب نیست؛ به‌خصوص اگر غذا در آن آسان‌تر از زیستگاه طبیعی پیدا شود. البته سهم هر یک از این عوامل در حضور روباه‌ها در مرکز تهران هنوز به بررسی دقیق‌تر نیاز دارد. نسبت دادن این پدیده به یک علت واحد، بدون داده‌های کافی، ساده‌سازی مسئله است. در این بین رفتار‌های شهروندان تحت تاثیر موج‌های فضای مجازی را باید مهم تلقی کرد. این روز‌ها اینستاگرام قدرت خارق‌العاده‌ای یافته است و برخی کاربران برای بالابردن بازدید از صفحه خود، دست به هر کاری می‌زنند. هفته گذشته یکی از کسانی که لیدر تور‌های کویرنوردی است، تعریف می‌کرد که در یکی از تور‌ها با عده‌ای برخورد کرده بود که روباهی را گرفته، دست و پای حیوان زبان‌بسته را با سیم بسته بودند تا از لحظه باز کردن سیم‌هایی که خودشان بسته بودند، فیلم بگیرند و توی صفحه اینستاگرام بگذارند. اکنون باید پرسید که جذابیت فضای مجازی باید چه قیمتی داشته باشد؟
خطرات بالقوه
نگاه کردن به غذاخوردن حیوانات وحشی لذت خاصی دارد. اگر کسی بتواند در محیط طبیعی حیوان چنین اتفاقی را مشاهده کند، شانس خوبی داشته، اما این لذت نباید به غذادادن به حیوانات وحشی تبدیل شود. در عین حال دیده شدن روباه‌ها در خیابان‌های مرکزی تهران، این پرسش را برجسته می‌کند که آیا می‌توان به حیوانی که گرسنه به نظر می‌رسد غذا داد؟ پاسخ کارشناسان حیات‌وحش به چنین رفتاری معمولاً منفی است. غذا دادن مستقیم به روباه، حتی با نیت کمک، می‌تواند پیامد‌هایی داشته باشد که در نگاه نخست دیده نمی‌شوند. حیوانی که بار‌ها از انسان غذا دریافت می‌کند، ممکن است به‌تدریج حضور انسان را با یافتن غذا مرتبط بداند و برای دریافت دوباره آن به همان محل بازگردد. در نتیجه، فاصله طبیعی میان حیوان وحشی و انسان کاهش می‌یابد و احتمال برخورد نزدیک، درگیری با حیوانات خانگی یا واکنش دفاعی افزایش پیدا می‌کند. همچنین، تجمع چند حیوان در محل غذارسانی می‌تواند تماس میان آنها و انتقال برخی عوامل بیماری‌زا یا انگل‌ها را تسهیل کند. از این منظر، غذا ندادن به روباه به معنای بی‌تفاوتی نسبت به حیوان گرسنه نیست؛ بلکه راهی برای جلوگیری از وابستگی آن به انسان و حفظ رفتار طبیعی‌اش است. اگر شهروندی با روباهی زخمی یا حیوانی روبه‌رو شود که رفتار غیرعادی دارد، باید به‌جای نزدیک شدن و غذا دادن، موضوع را به نهاد‌های مسئول اطلاع دهد. در کنار این توصیه، مدیریت پسماند اهمیت اساسی دارد. وقتی زباله‌های غذایی در فضای باز رها می‌شوند یا سطل‌ها به‌آسانی در دسترس حیوانات قرار می‌گیرند، شهر عملاً منابع غذایی پایداری برای حیات‌وحش فراهم می‌کند. کاهش این منابع می‌تواند یکی از راه‌های کم کردن مراجعه حیوانات به محله‌های مسکونی باشد. شاید مهم‌ترین نکته در ماجرای روباه‌های تهران این باشد که نباید تمام بحث را به خطرناک بودن یا نبودن این حیوان محدود کرد. روباه‌ها در طبیعت می‌توانند با شکار جوندگان، بخشی از چرخه اکولوژیک را حفظ کنند. حضور آنها در شهر نیز به‌خودی‌خود به معنای برهم خوردن نظم شهری نیست؛ مسأله زمانی جدی‌تر می‌شود که تماس میان انسان و حیات‌وحش افزایش یابد و مدیریت مناسبی برای آن وجود نداشته باشد. اگر تخریب زیستگاه، کاهش منابع طبیعی، دسترسی آسان به زباله و تغییر مسیر‌های رفت‌وآمد در این پدیده نقش دارند، راه‌حل نیز نمی‌تواند صرفاً دور کردن یا از میان بردن حیوانات باشد. شناخت مسیر‌های ورود آنها، پایش علمی جمعیت، مدیریت پسماند و آموزش شهروندان باید بخشی از سیاست شهری باشد. روباهی که نیمه‌شب از خیابانی در مرکز تهران عبور می‌کند، شاید بیش از آنکه نشانه هجوم حیات‌وحش به شهر باشد، یادآوری کند که مرز میان شهر و طبیعت آن‌قدر‌ها هم روشن نیست. شهر‌ها در دل محیط طبیعی ساخته شده‌اند و تغییر در یکی، دیر یا زود بر دیگری اثر می‌گذارد.
